Adwent na dawnej wsi: ligawki o świcie, darcie pierza i opłatki

Zanim adwent zamienił się w maraton zakupów, na wsi był czasem ciszy, pracy przy lampie i dźwięku drewnianych trąb o świcie. Przypominamy, jak wyglądało dawne czekanie na święta.

Czas, w którym milkła muzyka

Adwent obejmuje cztery niedziele przed Bożym Narodzeniem i zaczyna się między 27 listopada a 3 grudnia. Dla dawnej wsi był okresem wyciszenia: po andrzejkowych zabawach milkła muzyka, nie urządzano wesel ani tańców, a w karczmach robiło się spokojniej. Czekanie na święta miało być skupione i skromne.

Życie wcale jednak nie zamierało. Prace polowe były zakończone, więc długie wieczory wypełniały zajęcia domowe, wspólne spotkania i przygotowania do Godów, jak nazywano czas od Bożego Narodzenia do Trzech Króli.

Drewniane trąby o świcie

Na Mazowszu, Podlasiu, Kurpiach i Powiślu Lubelskim adwent miał swój własny dźwięk. Grano wtedy na ligawkach, długich, zakrzywionych trąbach z wydrążonego drewna, najczęściej sosnowego. Zachowane egzemplarze mają od mniej więcej metra do prawie dwóch metrów długości i przypominają róg.

Pierwotnie ligawki służyły pasterzom do przywoływania bydła i ostrzegania przed wilkami. W XIX i XX wieku zaczęły zapowiadać święta: gracze wychodzili przed dom o świcie przez cały grudzień, aż do Bożego Narodzenia, i wygrywali sygnały niosące się daleko po zamarzniętych polach.

Tradycja nie zginęła. Od 1974 roku w Ciechanowcu odbywa się konkurs gry na instrumentach pasterskich, który od lat ma charakter międzynarodowy i tradycyjnie przypada w pierwszą niedzielę grudnia. Podobne adwentowe spotkania z ligawką organizuje się też w innych miejscowościach regionu.

Wieczory przy pierzu i kądzieli

Zimowe wieczory należały do wspólnej pracy kobiet. Od listopada do końca zimy trwało darcie pierza, czyli oddzielanie puchu od twardych stosin gęsich piór. Gospodynie spotykały się kolejno w różnych domach, czasem przez dwa, trzy tygodnie, bo puch na kołdry i poduszki był ważną częścią posagu córek.

Praca szła przy opowieściach, śpiewach i plotkach, a jej zakończenie świętowano poczęstunkiem lub zabawą, która była formą zapłaty za pomoc. Podobnie wyglądało wspólne przędzenie lnu i wełny. Dla dziewcząt i kobiet takie spotkania były czymś więcej niż obowiązkiem, bo dawały okazję do rozmowy w czasie, gdy inne rozrywki ustawały.

Opłatki od organisty

W adwencie przygotowywano też opłatki. Wypiekano je w klasztorach i przy kościołach w specjalnych metalowych formach, a w wielu parafiach roznosił je po domach organista lub kościelny. Oprócz białych opłatków do łamania się przy wigilijnym stole były też kolorowe, przeznaczone dla zwierząt w oborze.

Z cienkiego ciasta opłatkowego robiono również ozdoby. Kolorowe kule i gwiazdy, zwane światami, wieszano nad stołem i na podłaźniczce, czyli przystrojonym czubku jodły zawieszonym u sufitu. Ten zwyczaj był szczególnie żywy na południu i wschodzie Polski. Na Śląsku dzieci dostawały radośnik, opłatek posmarowany miodem, by nowy rok był słodki.

Z dawnego adwentu da się sporo przenieść do współczesnego domu: wieczór wspólnego robienia ozdób zamiast kolejnej wyprawy do galerii, rozmowę przy herbacie z sąsiadką i kilka chwil ciszy, zanim zacznie się świąteczny gwar.