Ssanie kciuka, fascynacja nocnikiem, pytania o różnice między chłopcami i dziewczynkami – psychoanaliza próbowała wyjaśnić je jako kolejne etapy rozwoju. Przedstawiamy klasyczne fazy według Zygmunta Freuda i podpowiadamy, co z tej teorii może się przydać rodzicom dzisiaj.
Teorie psychoanalityczne stworzone przez Zygmunta Freuda dotyczą nie tylko psychiki dorosłego człowieka. Sporo miejsca poświęcają też dzieciństwu, które według psychoanalizy ma ogromny wpływ na późniejsze życie. Budzą wiele kontrowersji i skrajnych reakcji, ale warto je znać, choćby dlatego, że wiele pojęć z nich weszło do codziennego języka.
Na czym polega ten sposób patrzenia
W ujęciu psychoanalitycznym dziecko przechodzi przez kolejne fazy, a każda z nich ma swoje potrzeby i sposoby ich zaspokajania. Freud nazywał je fazami psychoseksualnymi, bo uważał, że w każdym okresie przyjemność skupia się na innej części ciała. Na początku życia mówi się też o narcyzmie pierwotnym: noworodek kieruje całą energię na siebie, nie odczuwa jeszcze empatii ani altruizmu i koncentruje się wyłącznie na zaspokojeniu swoich potrzeb.
Kolejne fazy w skrócie
- Faza oralna (mniej więcej pierwszy rok, półtora roku życia). Dziecko zaspokaja potrzeby przez usta: wargi, język, gardło. To czas ssania piersi, smoczka czy kciuka i przyjmowania pokarmu. Maluch poznaje świat, wkładając wszystko do buzi.
- Faza analna (mniej więcej od półtora do trzech lat). Dziecko interesuje się wydalaniem i tym, co ląduje w pieluszce czy nocniku, przygląda się swoim kupkom, a czasem nawet próbuje się nimi bawić. W tym okresie zwykle zaczyna się nauka korzystania z nocnika.
- Faza falliczna (mniej więcej od trzech do pięciu, sześciu lat). Przedszkolak naturalnie interesuje się narządami płciowymi i odkrywa różnice anatomiczne między dziewczynkami i chłopcami. Pada mnóstwo pytań, czasem bardzo bezpośrednich.
- Okres utajenia (od ok. 6 lat do dojrzewania). Zainteresowania przesuwają się na naukę, przyjaźnie, zabawy w grupie i zdobywanie umiejętności.
- Faza genitalna (od początku dojrzewania). Nastolatek osiąga biologiczną gotowość do życia seksualnego i coraz silniej odczuwa związane z nim potrzeby.
Według psychoanalizy potrzeby właściwe dla danej fazy powinny zostać zaspokojone. Jeśli tak się nie stanie, niezrealizowana potrzeba zostaje utajona w nieświadomości i może stać się źródłem zahamowań i kompleksów w dorosłym życiu. Freud nazywał to fiksacją.
Jak tę teorię widzi się dzisiaj
Współczesna psychologia rozwojowa patrzy na teorię Freuda z dużym dystansem. Trudno ją sprawdzić naukowo, a wiele jej założeń zostało zakwestionowanych. Dziś opis rozwoju dziecka opiera się raczej na obserwacji, jak kształtują się więź z opiekunem, mowa, ruch, myślenie i emocje. Granice wiekowe faz traktuje się też umownie, bo każde dziecko rozwija się we własnym tempie.
Mimo to psychoanaliza zwróciła uwagę na coś, co dziś wydaje się oczywiste: wczesne dzieciństwo ma znaczenie, a to, jak dorośli reagują na potrzeby malucha, zostaje z nim na długo.
Co z tego może wynieść rodzic
Niezależnie od tego, czy przekonuje Cię teoria Freuda, warto zapamiętać kilka praktycznych wniosków:
- ssanie i wkładanie rzeczy do buzi to u niemowlęcia normalny sposób poznawania świata; zadbaj tylko, żeby w zasięgu rączek nie było małych przedmiotów;
- nauka korzystania z nocnika idzie najlepiej, gdy dziecko jest na nią gotowe, bez presji, kar i zawstydzania;
- ciekawość własnego ciała i pytania o różnice między płciami są naturalne; odpowiadaj spokojnie, prostymi słowami, używając poprawnych nazw;
- emocje dziecka zasługują na uwagę, nawet jeśli jego zachowanie wydaje się dorosłym dziwne lub zawstydzające.
Teoria Freuda nie jest instrukcją wychowania, ale może przypomnieć, że za wieloma zachowaniami malucha stoi zwykły, zdrowy etap rozwoju, który wymaga przede wszystkim cierpliwości i spokoju.
