Zanim andrzejki stały się wesołą prywatką, dziewczęta traktowały je zupełnie poważnie. Przypominamy wróżby, w których wyrocznią był sen, pies, a nawet gąsior.
Wieczór, który miał rozstrzygnąć o przyszłości
Wigilia świętego Andrzeja, czyli noc z 29 na 30 listopada, przez stulecia należała do niezamężnych dziewcząt. Wróżby dotyczyły jednego: czy w nadchodzącym roku stanie się na ślubnym kobiercu i kim będzie wybranek. Chłopcy mieli swój wieczór kilka dni wcześniej, w katarzynki.
Pierwszą wzmiankę o andrzejkowym wróżeniu w polskiej literaturze zostawił Marcin Bielski w 1557 roku. Badacze wciąż spierają się o korzenie zwyczaju: jedni szukają ich w starożytnej Grecji, wskazując na podobieństwo imienia Andrzej do greckiego słowa oznaczającego mężczyznę, inni w wierzeniach przedchrześcijańskich. Pewne jest jedno: dawniej nikt nie traktował tego jak zabawy.
Wróżby w samotności
Najstarsze praktyki odbywały się w skupieniu, często w tajemnicy przed resztą domu. Dziewczyna, która przez cały dzień pościła i modliła się do świętego Andrzeja, mogła liczyć na to, że w nocy przyśni jej się przyszły mąż. Sen traktowano jak list z przyszłości, więc rano starannie go wspominano.
Na Kresach Wschodnich dziewczęta siały w doniczce lub na skrawku pola ziarna lnu i konopi, a potem przeciągały po nich męskimi spodniami. Miało to przyciągnąć do domu kandydata do ożenku. Popularna była też gałązka wiśni albo czeremchy ścięta w dniu świętego Andrzeja: jeśli zakwitła do Wigilii, ślub miał nastąpić szybko.
Gdy wyrocznią były zwierzęta
Z czasem wróżby stały się zajęciem grupowym, a w roli przepowiadaczy chętnie obsadzano zwierzęta domowe. Kilka takich obrzędów przetrwało w opisach etnografów:
- Szczekanie psa. Wychodziło się nocą przed dom i nasłuchiwało. Z której strony rozległo się szczekanie, z tej miał przyjechać kawaler.
- Pierożki dla psa. Każda panna kładła w rzędzie swój pieróg albo gałkę z ciasta. Czyj kąsek pies zjadł pierwszy, ta pierwsza wychodziła za mąż.
- Placki na ławie. Na Mazowszu układano na ławie placki posmarowane tłuszczem i wpuszczano psa, a kolejność też wróżyła ślubną kolejkę.
- Gąsior w kręgu. Na Kujawach i w Małopolsce dziewczęta stawały w kole, a do środka wpuszczano gąsiora z zawiązanymi oczami. Ta, do której podszedł albo którą dziobnął, mogła szykować wyprawę.
Do tego dochodziły wróżby znane do dziś: lanie wosku przez ucho klucza, ustawianie butów od ściany do progu, losowanie przedmiotów czy rzucanie obierką z jabłka przez lewe ramię. Pisanie imion chłopców na kartce i przekłuwanie ich szpilką na ślepo to już pomysł stosunkowo nowy.
Stare wróżby na nowy wieczór
Dawne obrzędy łatwo przenieść do mieszkania, wystarczy odrobina wyobraźni i zdrowego rozsądku. Wróżba z psem sprawdzi się, jeśli domowy pupil jest zdrowy i spokojny w towarzystwie. Zamiast tłustych pierogów połóż w rzędzie psie przysmaki, każdy na podpisanej karteczce, i zobacz, który zniknie pierwszy.
Gąsiora zastąpi ktoś z gości z przewiązanymi oczami, prowadzony do środka kręgu jak w zabawie w ciuciubabkę. Wróżbę ze snu można zamienić w poranną grę: każdy wkłada pod poduszkę karteczkę z pytaniem, a przy śniadaniu opowiada, co mu się przyśniło. Dzieci polubią wariant z siewem, czyli kilka ziaren rzeżuchy na wacie podpisanych imionami, które za parę dni pokażą, czyje szczęście wyrosło najwyżej.
Nikt dziś nie wierzy, że pies albo gąsior zna przyszłość, ale stare zwyczaje są świetnym pretekstem, by opowiedzieć dzieciom, jak bawiły się ich prababcie, i dodać andrzejkom odrobinę historii.
