Dlaczego bliźnięta jednojajowe, które mają ten sam materiał genetyczny, z wiekiem coraz bardziej się różnią i chorują na co innego? Odpowiedzi szuka epigenetyka – nauka o tym, jak sposób życia i otoczenie wpływają na działanie naszych genów.
Przez długi czas powtarzano, że to, kim jesteśmy fizycznie, jest w całości zapisane w genach. Dziś wiadomo, że to tylko część prawdy. DNA działa jak ogromna książka z instrukcjami, ale o tym, które jej rozdziały są czytane, a które pozostają zamknięte, decydują także czynniki zewnętrzne. Tym właśnie zajmuje się epigenetyka, nazywana niekiedy nauką przyszłości.
Geny to nie wyrok
Epigenetyka bada zmiany w aktywności genów, które nie zmieniają samego zapisu DNA. Można to porównać do zakładek i notatek na marginesie książki kucharskiej: przepisy są te same, ale jedne otwieramy codziennie, a do innych nie zaglądamy wcale. W komórkach podobną rolę pełnią chemiczne „znaczniki” przyczepione do DNA i do białek, na które jest ono nawinięte. Dzięki nim komórka skóry, wątroby i mózgu, choć ma te same geny, wykonuje zupełnie inną pracę.
Bliźnięta jednojajowe rodzą się z niemal identycznymi znacznikami. Z biegiem lat, pod wpływem innych doświadczeń, diety, nawyków i środowiska, te wzory coraz bardziej się rozchodzą. To jedno z wyjaśnień, dlaczego jedno z rodzeństwa może zachorować, a drugie nie, mimo wspólnego dziedzictwa.
Co zostawia ślad
Badania pokazują, że na znaczniki epigenetyczne mogą wpływać między innymi:
- sposób odżywiania, zarówno nadmiar, jak i niedobór pożywienia;
- palenie tytoniu i zanieczyszczenie powietrza;
- przewlekły stres i jakość snu;
- aktywność fizyczna albo jej brak;
- warunki, w jakich rozwijamy się w łonie matki i we wczesnym dzieciństwie.
Część tych zmian jest odwracalna, co daje powody do optymizmu: zdrowsze nawyki naprawdę mają znaczenie. Naukowcy sprawdzają też, czy i w jakim stopniu ślady stylu życia mogą przechodzić na kolejne pokolenie. Wyniki badań na zwierzętach są obiecujące, ale u ludzi to wciąż przedmiot ożywionej dyskusji i nie należy traktować tego jako pewnika.
Nadzieja dla medycyny
Wiedza o dziedziczności pozagenowej już dziś pomaga w badaniach nad przebiegiem wielu chorób, przede wszystkim nowotworowych. W komórkach raka często „wyłączone” są geny, które powinny hamować ich niekontrolowany wzrost. Zrozumienie tego mechanizmu otwiera drogę do nowych metod profilaktyki, diagnostyki i terapii, w tym leków, które próbują przywrócić prawidłowe działanie genów. Część z nich stosuje się już w leczeniu niektórych nowotworów, inne są dopiero badane.
Z tym większą ostrożnością podchodź do obietnic „diet epigenetycznych”, cudownych suplementów czy komercyjnych testów, które za opłatą mają odmłodzić Twoje geny. Nauka idzie naprzód, ale wciąż jest w drodze. Jeśli masz pytania o dziedziczne ryzyko chorób w rodzinie, porozmawiaj z lekarzem, który w razie potrzeby skieruje Cię do poradni genetycznej.
Film na dobry początek
Przystępnym wprowadzeniem w temat jest dokument „Ukryte życie naszych genów” francuskiego reżysera Hervé’a Nisika. To blisko godzinna, wnikliwa, a zarazem zrozumiała dla laika opowieść o badaniach, które zmieniają sposób, w jaki myślimy o zdrowiu i dziedziczeniu. Po seansie łatwiej zrozumieć, że to, co jemy, jak śpimy i jak się ruszamy, nie jest tylko sprawą samopoczucia.
Geny dostajemy od rodziców, ale to, jak będą pracowały przez całe życie, w niemałym stopniu zależy także od nas.
