Zanim panny zaczęły lać wosk, wróżyli kawalerowie. Wieczór świętej Katarzyny prawie zniknął z kalendarza, a szkoda, bo to świetny pretekst do listopadowego spotkania.
Wieczór kawalerów
Zanim andrzejki stały się wspólną zabawą, kalendarz wróżb był wyraźnie podzielony. Dziewczęta wróżyły w wigilię świętego Andrzeja, a chłopcy kilka dni wcześniej, wieczorem 24 listopada, przed wspomnieniem świętej Katarzyny Aleksandryjskiej. Ten zwyczaj, nazywany katarzynkami, przetrwał głównie w opowieściach babć i w książkach etnografów.
Kawalerowie pytali los o to samo, co ich rówieśniczki: kiedy ślub i z kim. Wróżby były proste, bo wiejski wieczór nie potrzebował wymyślnych rekwizytów. Wystarczyła poduszka, kawałek płotu albo karteczki z imionami.
Dlaczego katarzynki zniknęły, a andrzejki przetrwały? Etnografowie tłumaczą to tym, że wróżby od zawsze kojarzyły się bardziej z dziewczętami, a w XX wieku andrzejki zamieniły się w towarzyską zabawę dla wszystkich. Szkolne dyskoteki i potańcówki w domach kultury organizowano właśnie w ostatni weekend listopada, więc dzień chłopców po prostu wchłonęło jedno, wspólne święto. Katarzynki zostały w pamięci najstarszych mieszkańców wsi i w regionalnych muzeach.
Jak wróżyli chłopcy
Najpopularniejszy sposób polegał na włożeniu pod poduszkę karteczek z imionami znajomych dziewcząt. Rano kawaler wyciągał jedną na chybił trafił i już wiedział, do której chaty warto zajrzeć. Kto miał szczęście, mógł też zobaczyć wybrankę we śnie, bo sny z tej nocy uchodziły za prorocze.
Inne katarzynkowe wróżby:
- liczenie sztachet w płocie z formułką „panna, wdowa, panna, wdowa”, aż do ostatniej deski;
- nasłuchiwanie, z której strony zaszczeka pies, bo stamtąd miała przyjść przyszła żona;
- chowanie pod poduszką chusteczki pożyczonej od dziewczyny, by przyśniła się jej właścicielka.
Święta Katarzyna i francuskie kapelusze
Katarzyna Aleksandryjska jest patronką między innymi filozofów, studentów i niezamężnych dziewcząt. Dlatego we Francji jej dzień zamienił się w święto panien. Kobiety, które skończyły 25 lat i nie wyszły za mąż, nazywano tam „katarzynkami”, a 25 listopada nosiły fantazyjne kapelusze w kolorach żółtym i zielonym.
Zwyczaj szczególnie upodobały sobie paryskie pracownie krawieckie i modniarskie. Koleżanki szyły dla siebie nawzajem jak najbardziej szalone nakrycia głowy, a potem razem świętowały. Z czasem z lekko złośliwej tradycji zrobiła się radosna parada pomysłowości.
Polskie powiedzenia o Katarzynie są bardziej przyziemne i dotyczą pogody. „Od świętej Katarzyny pilnuj się pierzyny” przypomina, że pod koniec listopada naprawdę zaczyna się chłód i czas wyjąć grubą kołdrę.
Katarzynki w wersji na 2026 rok
W tym roku 24 listopada wypada we wtorek, co jest dobrym pretekstem do kameralnego spotkania w tygodniu, bez wielkiej imprezy. Jeśli masz w domu nastolatka, który przewraca oczami na hasło „andrzejki”, zaproponuj mu katarzynkowy wieczór z kolegami: pizzę, gry i kilka wróżb w nowoczesnej wersji. Karteczki pod poduszką mogą zawierać nie imiona dziewczyn, ale cele na nowy rok, miejsca do odwiedzenia albo sporty do wypróbowania.
Dorośli mogą potraktować katarzynki jako rozgrzewkę przed andrzejkami. Jeden wieczór dla panów, drugi dla pań, a potem wspólne porównanie wyników. Kto w obu wylosuje zgodną przepowiednię, stawia wszystkim herbatę z sokiem malinowym.
To zapomniane święto pokazuje, że dawne zwyczaje świetnie znoszą odświeżenie i nadal potrafią zebrać ludzi przy jednym stole.
