Okiem psychologa - Biorytmy i hormony umysłu

Praca mózgu człowieka jest uzależniona od różnych rytmów biologicznych - zewnętrznych i wewnętrznych. Wpływy zewnętrzne to rytm dobowy, rytm pór roku, rytm faz księżyca czy rytm przypływów i odpływów. Ludzie od dawna zdawali sobie sprawę z tego, że rytmy te mają wpływ na samopoczucie człowieka i jego sprawność psychiczną i fizyczną.

Jednak dopiero stosunkowo niedawne badania wykazały, że mózg sam wytwarza swoje własne biorytmy, które umożliwiają dopasowanie się do świata zewnętrznego i utrzymanie harmonii ze swoim środowiskiem naturalnym. Również takie funkcje organizmu, jak: temperatura ciała czy ciśnienie krwi mają wpływ na nasze biorytmy. Istotnym czynnikiem determinującym pracę mózgu jest światło słoneczne.

Każdy z nas dostrzega, że w różnych porach dnia i nocy mamy więcej lub mniej energii, jesteśmy bardziej lub mniej sprawni psychicznie i fizycznie i mamy lepszy lub gorszy humor. Światło elektryczne pozwoliło nam uniezależnić się od światła słonecznego, ale nasz mózg potrzebuje naturalnego światła, a szczególnie szyszynka, znajdująca się w nim.

Korzystanie ze sztucznego światła zaburzyło więc naturalny rytm dobowy organizmu i wywołało wiele zakłóceń w pracy mózgu, takich jak bezsenność, depresja czy drażliwość i niepokój.

Mózg ludzki pracuje w rytmie 24 godzinnym, okresy snu i czuwania stabilizują ciało i psychikę. Przesunięcie tego rytmu, np. poprzez podróż z jednej półkuli na drugą, z jednej strefy czasowej do drugiej - może zakłócić tę zdolność mózgu. Człowiek potrzebuje przynajmniej 3 dni, aby dostosować się do nowego czasu. Również praca na zmiany, w tym w nocy, zakłóca naturalny rytm mózgu, który kształtował się w czasie ewolucji przez miliony lat.

Jednak w naturze nic nie jest takie proste. Dlatego wśród ludzi możemy wyróżnić dwie odmiennie reagujące kategorie. Pierwsza - „skowronki„ i druga – „sowy”. „Skowronki” mają najwięcej energii rano, zaś wieczorem wcześnie kładą się spać.

Są raczej introwertykami (skierowani do wewnątrz) i wykazują rano wzrost temperatury ciała. Natomiast „sowy” rano są ospali i niewydajni, a najwięcej energii mają wieczorem, dlatego późno kładą się spać. W przeciwieństwie do „skowronków” wykazują ekstrawertywne cechy osobowości (skierowani na zewnątrz), a temperatura ich ciała rośnie wieczorem. Większość ludzi wykazuje pewne stałe i uniwersalne biorytmy mózgu. Znając je, możemy dopasowywać swoją aktywność do odpowiednich pór dnia.

Wszyscy ludzie lepiej pamiętają wydarzenia, które pobudziły ich emocje. Szybciej uczą się tekstów, które emocjonalnie coś dla nich znaczą. Na całe życie zapamiętujemy uczucie pierwszej miłości. Doświadczeń, które gromadzimy w czasie intensywnego szczęścia albo wielkiego strachu - nie sposób zapomnieć. Dlaczego tak się dzieje? Wszystko to za sprawą hormonów, które wydziela nasz mózg podczas intensywnych emocji.

W książce Jak zwiększyć potencjał umysłu czytamy, że przy tego rodzaju pamięci istotną rolę odgrywa adrenalina, natomiast podczas uczenia się na drodze emocjonalnej (w ośrodku przyjemności) kluczową rolę odgrywają endorfiny, czyli substancje wydzielane przez mózg, a podobne w swym działaniu do opium i morfiny. Znaczenie tego zjawiska dostrzegł już twórca psychoanalizy Zygmunt Freud.

Obecnie wiemy już, że endorfiny mają działanie uśmierzające ból i wywołują uczucie szczęścia, powodując znaczne zmiany w psychice. Przyjmuje się, że procesy uczenia się i zapamiętywania zachodzą w tych częściach mózgu, które wytwarzają największą ilość endorfin.

Ten ścisły związek odkrył neurofizjolog Aryeh Routtenberg. Zlokalizował on tzw. pleasure pathways, czyli „drogi przyjemności”. Biegną one od pnia mózgu (najstarszej ewolucyjnie części mózgu) do płatów czołowych (najmłodszej ewolucyjnie części mózgu). Między tymi ośrodkami przyjemności, a procesem uczenia się - istnieje ścisły związek.

Uczony wysnuwa z tego wniosek, że odczuwanie przyjemności jest nagrodą odgrywającą ważną rolę w procesie uczenia się. Poczucie satysfakcji jest rezultatem napływu endorfin, które uwolnione zostały w mózgu. Endorfiny nagradzają zachowanie, które przyczynia się do przetrwania gatunku ludzkiego. A przetrwanie wymaga dziś znacznie większej inteligencji niż kiedyś.