Powtarzamy je co roku, często nie wiedząc, skąd się wzięły. Wyjaśniamy sens najważniejszych zwyczajów wigilijnych i podpowiadamy, jak tchnąć w nie nowe życie.
Czuwanie i pierwsza gwiazdka
Słowo „wigilia” pochodzi od łacińskiego „vigilia”, czyli czuwanie. Chodzi o oczekiwanie na narodziny Jezusa, które w tradycji chrześcijańskiej świętuje się nocą. Wieczerzę zaczyna się, gdy na niebie pojawi się pierwsza gwiazdka, na pamiątkę gwiazdy betlejemskiej prowadzącej pasterzy i mędrców.
Dawniej wierzono, że jaka Wigilia, taki cały rok. Dlatego starano się wstać wcześnie, nie kłócić się, niczego nie pożyczać i oddać długi przed zmrokiem. Kto w Wigilię płakał, miał płakać przez kolejne miesiące, więc wszyscy pilnowali dobrego nastroju.
Opłatek i życzenia
Dzielenie się opłatkiem to zwyczaj szczególnie polski, znany też na Litwie i Słowacji. Upowszechnił się w XVIII i XIX wieku, choć cienkie płatki z wytłoczonymi scenami wypiekano w klasztorach znacznie wcześniej. Łamanie się opłatkiem jest gestem pojednania: dzielimy się z każdym, także z kimś, z kim w ciągu roku coś nie wyszło.
Na wsiach przygotowywano też kolorowe opłatki dla zwierząt, które gospodarz zanosił do obory. Według legendy w wigilijną noc zwierzęta mówią ludzkim głosem, choć podsłuchiwanie ich podobno nie przynosi szczęścia.
Opłatek bywał też wysyłany listownie rodzinie mieszkającej daleko, by symbolicznie połączyć się z nią przy stole. Ten zwyczaj żyje do dziś wśród Polaków za granicą, którzy proszą bliskich o kopertę z kawałkiem opłatka. Dla wielu emigrantów to najważniejsza przesyłka w roku, ważniejsza od niejednego prezentu.
Sianko, talerz i dwanaście potraw
Sianko pod obrusem przypomina, że Jezus urodził się w stajence i leżał w żłobie. Dawniej służyło też do wróżb: po kolacji wyciągano spod obrusa źdźbło, a zielone zapowiadało ślub, pożółkłe długie czekanie. W kącie izby stawiano snop zboża, a w Małopolsce pod sufitem wieszano podłaźniczkę, czyli czubek jodły, zanim jeszcze rozpowszechniły się choinki.
Pusty talerz czeka na niespodziewanego gościa, wędrowca albo kogoś samotnego. W wielu domach jest też znakiem pamięci o bliskich, którzy odeszli. Liczba potraw zależała kiedyś od zamożności domu i obowiązywała zasada nieparzystości, a dziś najczęściej mówi się o dwunastu, jak dwunastu apostołów lub dwanaście miesięcy. Każdej potrawy trzeba choć skosztować, by w nowym roku niczego nie zabrakło.
Kilka mniej znanych zwyczajów:
- łuska z wigilijnego karpia schowana w portfelu ma przyciągać pieniądze;
- pierwszy gość w świąteczny poranek, zwłaszcza mężczyzna, wróżył pomyślność;
- resztki z wieczerzy zanoszono zwierzętom gospodarskim, by były zdrowe.
Stare zwyczaje w nowym wydaniu
Nie trzeba odtwarzać skansenu, by Wigilia miała głębię. Pusty talerz może stać się prawdziwym zaproszeniem dla sąsiadki, która spędza święta sama. Przy opłatku zamiast okrągłych formułek wystarczy jedno szczere zdanie: za co jesteś komuś wdzięczna w mijającym roku.
Dzieci chętnie same wypatrzą pierwszą gwiazdkę i ułożą sianko pod obrusem, a starsi mogą opowiedzieć, jak wyglądała Wigilia w ich dzieciństwie. Takie rozmowy przy stole bywają najcenniejszym prezentem tego wieczoru.
Zwyczaje przetrwały setki lat, bo dotykają spraw ważnych: wspólnoty, pojednania i nadziei, a każde pokolenie może dopisać do nich własny rozdział.
