Szkocka flaga i rumuński czosnek: jak Europa wspomina świętego Andrzeja

Dla nas to wieczór wróżb, dla Szkotów święto narodowe, a dla Rumunów noc, w której lepiej mieć się na baczności. Sprawdzamy, kim był święty Andrzej i jak różnie wspomina się go w Europie.

Rybak, który został patronem kilku narodów

Andrzej był rybakiem z Galilei i bratem Piotra. Według Ewangelii obaj zostali powołani jako jedni z pierwszych apostołów, dlatego w tradycji wschodniej nazywa się go Pierwszym Powołanym. Tradycja mówi, że głosił naukę nad Morzem Czarnym i w Grecji, a zginął w Patras, przybity do krzyża w kształcie litery X.

Ten ukośny krzyż stał się jego znakiem rozpoznawczym. Andrzej jest patronem Szkocji, Rumunii, Rosji i Ukrainy, a także rybaków. Jego wspomnienie przypada 30 listopada, a noc poprzedzająca ten dzień w wielu krajach uchodziła za czas magii i zaglądania w przyszłość.

Szkocja: biały krzyż na błękicie

Dla Szkotów 30 listopada to święto narodowe. Od 2007 roku jest oficjalnie dniem wolnym, choć bardziej symbolicznie niż w praktyce: banki nie muszą tego dnia zamykać, a szkoły zwykle działają normalnie. Na budynkach rządowych powiewa wtedy flaga ze skośnym białym krzyżem na niebieskim tle, czyli właśnie krzyżem świętego Andrzeja.

Święto obchodzi się przy muzyce i tańcach ludowych, a na stołach pojawiają się tradycyjne szkockie dania. Uniwersytet w miasteczku St Andrews, którego nazwa nawiązuje do apostoła, zwyczajowo daje studentom dzień wolny. Według legendy właśnie tam miały trafić relikwie świętego, co uczyniło go patronem całego kraju.

Rumunia: noc wilków, strzyg i ziaren pod poduszką

W Rumunii święty Andrzej jest patronem kraju i tamtejszej Cerkwi, a 30 listopada od kilku lat jest dniem wolnym od pracy. Noc poprzedzająca święto ma w ludowej tradycji opinię niespokojnej. Wierzono, że wilki mogą wtedy bezkarnie porwać każde zwierzę, jakie zechcą, więc gospodarze szczególnie pilnowali obejść.

To także czas strzyg, czyli upiorów z rumuńskich wierzeń, które według legend robią się aktywne właśnie w okolicach świętego Andrzeja. Strzygi nie znoszą czosnku, dlatego jego zapach miał chronić dom i jego mieszkańców. Czosnek w drzwiach i oknach to jeden z najbardziej znanych elementów tej nocy, choć dziś traktuje się go raczej z przymrużeniem oka.

Rumuńskie dziewczęta też wróżyły sobie zamążpójście. Kładły pod poduszkę 41 ziaren pszenicy, a jeśli przyśniło im się, że ktoś je kradnie, oznaczało to ślub w nadchodzącym roku. Inne wkładały pod poduszkę gałązkę bazylii. Matki ścinały gałązki dla każdego domownika i wstawiały je do wody: te, które zakwitły do Nowego Roku, zwiastowały szczęście.

Od Austrii po Karaiby

Przekonanie, że noc przed świętem Andrzeja sprzyja wróżbom o przyszłym mężu, było rozpowszechnione w dużej części Europy Środkowej i Wschodniej: w Niemczech, Austrii, na Słowacji, Ukrainie i w Rosji. Polskie andrzejki z laniem wosku są więc tylko jedną z wielu odmian tego samego, bardzo starego zwyczaju.

Święty Andrzej ma też swoje miejsce daleko od Europy. Na Barbadosie 30 listopada to Dzień Niepodległości, bo właśnie tego dnia w 1966 roku wyspa uzyskała niezależność. Zbieżność dat sprawia, że apostoł jest tam kojarzony z największym świętem państwowym.

Kiedy więc w andrzejkowy wieczór będziesz lać wosk przez dziurkę od klucza, pomyśl, że w tej samej chwili ktoś w Szkocji tańczy przy dudach, a ktoś w Rumunii układa pod poduszką ziarenka pszenicy.