Szybkie czytanie – moda czy konieczność?

Historycy nauki lubią przywoływać postać Gottfrieda Wilhelma Leibniza, o którym powiadano, że był ostatnim w Europie człowiekiem, który wiedział wszystko. Uważano, że nosi w głowie całą ówczesną wiedzę naukową, filozoficzną, teologiczną, a nawet historyczną.

Jednak już u schyłku jego życia ten rodzaj wszechwiedzy stał się niemożliwy. Dziś, trzy wieki po Leibnizu, suma wiedzy przeciętnego maturzysty jest już chyba większa niż ówczesnego uczonego. Wokół nas pojawia się coraz więcej informacji. I choć świat dokonał olbrzymiego postępu technologicznego, zdecydowana większość wiedzy zdobywana jest nadal poprzez czytanie tekstów. Nawet, jeśli odczytujemy je z ekranu komputera, a nie – jak przez wieki – z kartki papieru. I coraz częściej mamy poczucie, że idzie nam to zbyt wolno.

46 tysięcy słów na minutę

Przeciętny Polak czyta 200 słów na minutę! Trzynastoletnie już obserwacje i doświadczenia polskich trenerów prowadzą do jasnego wniosku: im młodszy człowiek, tym mniej tekstów w swoim życiu przeczytał, a tym samym mniej miał okazji do utrwalania błędnych nawyków. A te nabywa się jednocześnie z tradycyjną nauką czytania.

Nic to zresztą nowego – łatwiej zapobiec wytworzeniu się jakiegoś nawyku niż wykorzenić istniejący. Dlatego też coraz więcej kursów szybkiego czytania posiada programy adresowane do jak najmłodszych odbiorców. Warunkiem jest jedynie, aby osoba ucząca się miała sprawność czytania opanowaną już biegle.

Obecna praktyka wykazuje, że umiejętność szybkiego czytania najlepiej kształcić w wieku 12–19 lat, w tym bowiem okresie utrwalają się nawyki czytania. Im dłużej czyta się starymi technikami, tym bardziej utrwala się błędy popełniane przy czynności czytania, a zatem tym więcej potrzeba później czasu, żeby stare techniki zastąpić nowymi.

Rozumienie tekstu, czyli efektywność czytania

Pierwszą informacją, z jaką styka się adept szybkiego czytania jest stwierdzenie, że wolniej nie znaczy lepiej . To zaprzeczenie tego, co dziecko słyszy od początku swej szkolnej edukacji: czytaj uważnie i powoli . Tymczasem to właśnie szybkie czytanie jest bardziej efektywne. Badania wykazały, że dopiero po przekroczeniu granicy 500 słów na minutę efektywnie zapamiętujemy przeczytane informacje. Szybkie czytanie sprzyja koncentracji, ponieważ mózg pracuje szybciej niż oko. 220 słów na minutę to dla niego stanowczo za wolno – mózg nudzi się , dlatego uwaga czytającego mimowolnie się rozprasza.

Podczas pierwszych ćwiczeń zwykle odnosi się wrażenie, że przyspieszając czytanie, traci się poczucie rozumienia tekstu. Jest to zjawisko normalne i o ile osoba ucząca się nie przestraszy się tego i nie zniechęci, z czasem jej zdolność rozumienia tekstu będzie systematycznie rosła, mimo iż – niezauważalnie – wzrastać będzie też prędkość czytania.
Stopień zrozumienia czytanych treści, czyli tzw. efektywność czytania, jest łatwy do zbadania – mierzy się go za pomocą testów zawierających pytania do tekstu. Analizując wyniki tych testów badacze doszli do wniosku, że przy tradycyjnym tempie czytania rozumienie i zapamiętywanie wynosi 30%, a przy czytaniu szybkim – 80%.

Widzenie peryferyjne

Trening szybkiego czytania to w dużej mierze rozmaite ćwiczenia oczu. Ich celem jest przede wszystkim poszerzenie pola widzenia. Bazują one na anatomicznej właściwości ludzkiego oka, którego kąt widzenia wynosi 205-220 stopni; czytając kolejno wyraz po wyrazie nie da się tych możliwości w pełni wykorzystać. Rozszerzone pole widzenia pozwala postrzegać jednocześnie całe grupy wyrazów, a z czasem – ogarniać jednym rzutem oka całe partie tekstu. Osoby czytające fotograficznie jednym spojrzeniem czytają od razu całą stronę.

Rozciąganie wzroku to proces jak najbardziej fizyczny – polega na ćwiczeniu mięśni gałki ocznej, które mają zdolność rozciągania się tak, jak wszystkie inne mięśnie. Stąd zdarza się, że na początkowym etapie nauki niektórzy odczuwają zmęczenie i dyskomfort; uczucie to mija po przystosowaniu się oczu do postrzegania rozproszonego. Bywa także, iż efektem ubocznym treningu szybkiego czytania jest poprawa ostrości widzenia; wiele wad wzroku jest bowiem spowodowanych przykurczami mięśni gałki ocznej. Jeśli zostaną one rozćwiczone – wada koryguje się w sposób naturalny.

Subwokalizacja i regresja

Jednocześnie z rozciąganiem wzroku ćwiczy się eliminowanie błędnych nawyków. Dla tempa czytania najbardziej szkodliwe są dwa przyzwyczajenia: subwokalizacja, czyli powtarzanie w myśli czytanego tekstu oraz regresja, czyli powracanie wzrokiem do już przeczytanych słów. Wyeliminowanie tylko tych dwóch nawyków pozwala zwiększyć szybkość czytania 5 do 7 razy.

To, w jaki sposób czytamy, to kwestia umowna; mózg może nauczyć się różnych sposobów wykonywania tej czynności. Najlepszy dowód, iż zaledwie połowa ludności świata czyta w sposób, jaki nam, w naszym kręgu kulturowym, wydaje się naturalny, tzn. poziomo, od strony lewej do prawej. Narody Dalekiego Wschodu piszą i czytają pionowo – z góry na dół. Co więcej, badania dowiodły, iż pionowo czyta się szybciej? Dawni Grecy stosowali zaś bustrofedon (do ok. VI w. p.n.e.), tzn. pisali kolejne linijki tekstu naprzemiennie – od strony lewej ku prawej i od prawej ku lewej – i tak też je odczytywali.

Subwokalizacja (lub inaczej fonetyzacja) jest nawykiem charakterystycznym dla przedstawicieli społeczeństw zachodnich; w krajach azjatyckich się jej nie spotyka. Jest ona związana z preferowanym na Zachodzie sposobem nauczania: u podstaw szkolnej nauki czytania leży czytanie na głos. Jest ono ćwiczone aż do osiągnięcia pełnej płynności głośnego czytania – i na tym kształcenie czytania zwykle się kończy.

Pozostałością tej edukacji jest właśnie fonetyzacja, polegająca na powtarzaniu postrzeganych słów, tyle, że już nie na głos, a w myśli. Ponadto niejednokrotnie wpaja się dzieciom, że dla dobrego zapamiętania tekstu należy powtórzyć go sobie w myśli. Ta wyuczona potrzeba usłyszenia w myśli czytanego tekstu powoduje, że szybkość czytania nie przekracza szybkości mowy.

Z kolei wyeliminowanie regresji pozwala na wygładzenie ruchu oka. Podczas czytania wolnego oko pracuje nieregularnie, wykonując wiele zbędnych ruchów, przede wszystkim wstecznych; przy przeciętnym tempie czytania (ok. 200-220 słów na minutę) występuje 10–15 ruchów wstecznych na 100 przeczytanych słów. Obliczono, że zabierają one aż 1/6 czasu poświęcanego na czytanie.

Walka z regresją polega przede wszystkim na zmuszeniu się do koncentracji. Konieczność powrotu wzrokiem do przeczytanego tekstu wynika bowiem najczęściej z roztargnienia i dopuszczania do siebie myśli niezwiązanych z treścią czytanego tekstu. Podobnie jak przy ćwiczeniach zwiększających tempo czytania, początkowo zmuszanie się do niepowracania wzrokiem do przeczytanych fragmentów może dawać poczucie nierozumienia tekstu, jednak jest to również zjawisko ustępujące w miarę ćwiczeń.

Fiksacje

W miejsce wyeliminowanych nawyków wprowadza się nowe. Najistotniejszym jest tu tzw. fiksacja, czyli zatrzymywanie wzroku na konkretnych partiach tekstu. To jakby ilość uderzeń oka przypadających na daną linijkę tekstu, a w miarę postępów w nauce na dany akapit, a następnie całą stronę. Celem ćwiczenia jest objęcie jedną fiksacją jak największej ilości słów.

Im większe grupy wyrazów obejmujemy jedną fiksacją, tym więcej czasu zaoszczędzamy. Istotna jest nie tylko ilość fiksacji, lecz także czas ich trwania. Początkowo jedno zatrzymanie wzroku na jednym punkcie tekstu zajmuje ok. 1,5 sekundy - mistrzom szybkiego czytania jedna fiksacja zabiera nie więcej niż 0,25 sekundy.

Bardzo widowiskowe jest obserwowanie zawodników podczas mistrzostw w szybkim czytaniu – jedną fiksacją obejmują oni zwykle całą stronę tekstu, a tempo czytania sprowadza się właściwe do tempa, w jakim ich dłoń jest w stanie przerzucać kartki.

Czytanie integralne i czytanie selektywne

Na koniec warto wspomnieć o pewnym nieporozumieniu, jakie narosło wokół tematu szybkiego czytania. Przeciwnicy tej metody zarzucają jej, że nie ma sensu dążyć do umiejętności przeczytania w jeden wieczór np. całego Potopu , gdyż nie pozwala to delektować się lekturą w stopniu, w jakim powinno to mieć miejsce podczas kontaktu z literaturą piękną.

I jest to całkowita racja: do czytania dla przyjemności, obcowania z poezją, beletrystyką i tekstami literackimi czytanymi dla ich urody i przeżycia estetycznego nie stosuje się technik czytania naprawdę szybkiego, bo nie o prędkość przy tego typu lekturze chodzi. W zupełności wystarczy tu tempo 3–4-krotnie szybsze niż przeciętne, czyli 600–800 słów na minutę. Jest to tzw. czytanie integralne.

Czytanie naprawdę szybkie (powyżej 1000 słów na minutę), czyli tzw. czytanie selektywne, służy do zupełnie innych celów. Chodzi tu przede wszystkim o – jak sama nazwa wskazuje – selekcję, a więc wydobywanie z tekstu konkretnych informacji. Te techniki mają zastosowanie zwłaszcza do uczenia się, efektywnego przeglądania dokumentów, zapoznawania się z obszernymi danymi, z których tylko część może być użyteczna.