Zaburzenia lateralizacji

Leworęczność nie jest zaburzeniem, które trzeba leczyć, tylko jednym z naturalnych wariantów rozwoju. Wyjaśniamy, czym jest lateralizacja, kiedy się ustala, co oznacza lateralizacja skrzyżowana lub nieustalona i jak pomóc dziecku w domu i w szkole.

Dawno minęły czasy, kiedy dzieci leworęczne zmuszano do pisania prawą ręką. Dziś wiadomo, że to szkodziło – przestawianie ręki mogło prowadzić do kłopotów z pismem, koncentracją, a nawet do jąkania. Leworęczność to prawidłowa cecha organizmu. Żeby jednak dobrze wspierać dziecko, warto zrozumieć, czym w ogóle jest lateralizacja.

Czym jest lateralizacja

Półkule mózgu różnią się sposobem działania, a każda z nich steruje głównie przeciwną stroną ciała. Lateralizacja to przewaga jednej strony ciała w zakresie ręki, nogi, oka i ucha. Najczęściej spotykany model to lateralizacja jednorodna prawostronna: praworęczność, prawonożność i prawooczność, związana z przewagą lewej półkuli.

U niewielkiej części ludzi występuje lateralizacja jednorodna lewostronna, czyli przewaga lewej ręki, nogi i oka. Nie jest to nieprawidłowość, dlatego dziecka leworęcznego nie należy zmuszać do posługiwania się prawą ręką.

Proces lateralizacji trwa przez całe dzieciństwo i stabilizuje się zwykle w wieku wczesnoszkolnym. Ostatecznie jej model ocenia się więc najczęściej około 6.–7. roku życia, na przykład podczas badania w poradni psychologiczno-pedagogicznej. U przedszkolaka zmienianie ręki raz na jakiś czas to norma.

Lateralizacja skrzyżowana i nieustalona

O nieprawidłowościach mówimy wtedy, gdy przewaga jednej strony nie jest wyraźna albo różne narządy „wybierają” różne strony.

Lateralizacja skrzyżowana to na przykład praworęczność przy lewooczności lub lewonożności. Takie dziecko może mieć kłopoty z koordynacją wzrokowo-ruchową, z graficznym odwzorowaniem pisma i z odróżnianiem podobnych liter, na przykład „b” i „d”. Lateralizacja skrzyżowana zwiększa ryzyko trudności w nauce czytania i pisania, w tym dysleksji rozwojowej, ale wcale nie musi do nich prowadzić. Wiele dzieci radzi sobie świetnie, zwłaszcza gdy w porę dostaną wsparcie.

Lateralizacja nieustalona, nazywana też słabą, występuje wtedy, gdy nie da się ustalić przewagi żadnej ze stron. Potocznie mówi się o oburęczności. Dziecko może mieć wtedy kłopoty z rozróżnianiem prawej i lewej strony oraz z orientacją w przestrzeni, a somatognozja, czyli świadomość własnego ciała i jego części, kształtuje się z opóźnieniem.

Jak to sprawdzić w domu

Kilka prostych obserwacji podpowie, którą stronę wybiera dziecko. Zwróć uwagę, którą ręką:

  • sięga po zabawkę, je łyżką, rysuje, rzuca piłkę,
  • którą nogą kopie piłkę i od której zaczyna wchodzenie po schodach,
  • którym okiem patrzy przez rurkę z papieru, lunetę lub dziurkę od klucza,
  • które ucho przykłada do ściany, gdy chce coś podsłuchać, albo do muszli.

Takie obserwacje to tylko wskazówka. Jeśli coś Cię niepokoi, zwłaszcza przed pójściem do szkoły, umów dziecko na badanie w poradni psychologiczno-pedagogicznej.

Jak pomóc dziecku

Gdy specjaliści stwierdzą nieprawidłowości w zakresie lateralizacji, dziecko zwykle trafia na zajęcia korekcyjno-kompensacyjne lub terapię pedagogiczną. W domu możesz wspierać je ćwiczeniami ruchowymi, zabawami w rozróżnianie prawej i lewej strony, rysowaniem dużych szlaczków i wodzeniem palcem po kształtach liter.

Dziecku leworęcznemu ułatwisz naukę kilkoma drobiazgami:

  1. Posadź je przy biurku tak, by światło padało z prawej strony.
  2. W ławce niech siedzi po lewej stronie kolegi, żeby nie trącali się łokciami.
  3. Kup nożyczki dla leworęcznych i długopis, który szybko schnie i się nie rozmazuje.
  4. Pokaż wygodny chwyt i ułożenie zeszytu, tak by ręka nie zasłaniała pisanego tekstu.

Akceptacja i cierpliwość są tu równie ważne jak ćwiczenia, bo dziecko, które czuje się rozumiane, chętniej pracuje nad tym, co przychodzi mu trudniej.