W styczniu każdego roku w małych miejscowościach Beskidu Żywieckiego zaskoczeni turyści napotykają na grupy wesołych przebierańców. Tradycyjnie kolędują oni po gospodarstwach na pożegnanie starego i powitanie nowego roku. W Węgierskiej Górce czy Milówce spotykają się na cyklicznych imprezach zwanych Niesopustami czy Godami Żywieckimi, gdzie wybiera się najlepszy zespół.
Nikt tak na prawdę nie potrafi powiedzieć, kiedy rozpoczęło się coroczne przebieranie. " Przyjmuje się różne hipotezy, między innymi, że Dziady wywodzą się ze średniowiecznych misteriów grywanych w kościołach, bądź z późniejszych popularnych w XVI wieku wędrownych widowisk i comedii del-arte czy XVII wiecznych komedii rybałtowskich" mówi Marcin Biegun specjalizujący się w folklorze beskidzkim. Dziś takie widowiska jak cały folklor przeżywają swój renesans.
Grupy liczą po 20-25 osób i chętnych jest coraz więcej. Od niedawna w zabawie biorą udział również chłopcy. Kiedyś te misteria były zarezerwowane jedynie dla mężczyzn.
Grupa składa się tradycyjnie z: Komendanta, 2 Debłów (diabłów czerwonego i czarnego), Kominiarza, Blachorza, Cygana i Cyganki. 2 Żydów zwanych też Handlyrzami, Snurkorzy, Niedźwiedzia, co najmniej 2 Koni, Śmierci, Młodej Pani i Pachołków. Przebierańcy bacznie obserwują świat i grupy Dziadów naturalnie rozrastają się o nowe postaci. Niedawno doszła - dziś już klasyczna - telefonistka. Na wszystkich występach w jednej z grup pojawia się ostatnio Talib z Żabnicy.
Aktorzy noszą drewniane maski wykonane przez artystów ludowych. Stroje przygotowują sami. Grupie towarzyszą muzykanci grający na heligonkach - czymś w rodzaju harmonii, skrzypcach i wakacie - prostym instrumencie perkusyjnym.
"Kiedy gospodarz wpuści do obejścia grupę dziadów, ci zatrzymują się i po skończeniu składania życzeń, żyd wymierza plac, na którym zaczną się popisy, ma w rękach dzidę na końcu której zamocowana jest skórka z jeża lub z królika. Cyganka zaczyna wróżyć, żydzi podchodzą do gospodarzy i zaczynają proponować kupno różnego rodzaju drobnych, starych sprzętów.
„Blachorz” zabija gwoźdźmi stodoły, stajnie i proponują naprawę starych garnków, kominiarze wykonują różne popisy akrobatyczne, diabły atakują widzów widłami, a śmierć kosą. Żadna z postaci nie stoi w miejscu, wiele różnych scenek rozgrywa się jednocześnie.
Najistotniejsze jednak scenki, z punktu widzenia obrzędowego, są ściśle związane i określane przez tradycję, a w całej ich symbolice można zauważyć dawne wierzenia magiczne. W pewnym momencie dziady rozpalają na śniegu ognisko ze słomy, konie w tańcu przeskakują płomienie, na komendy cygana- ,przed końmi”. W ognisku tarza się także niedźwiedź.
Konie przeskakują przez leżącego niedźwiedzia, wreszcie pośród tańca padają „martwe”, zwrócone głowami do siebie, by po chwili znowu ożyć. W tej scenie zawarta jest symbolika zmartwychwstania, walk życia i śmierci, dobra ze złem, wiosny z zimą" opowiada nam przed występami Biegun.
Festyn w Beskidach trwa do końca stycznia, a wszystkich widzów zawsze nurtuje to samo pytanie: Dlaczego przebierają się tylko mężczyźni? Wszyscy mówią, że to taka tradycja i nic więcej. 10 lat temu przebrany za starca mężczyzna opowiedział nam tę oto starą historię:
" ***Aaaaa…, bo baba to jest diobelskie stworzenie. a wies cemu? Jo ci to zaros powiym…, tymu bo, podziwoj sie…, pacz: Pon Jezusek zrobił chopa ni…? Wykrzesoł sikiereckom, dłutkami wystrugoł, heblami wyheblowoł ni…? I te wszyskie szktałty mu tak wysły jak sie nolezy ni…?
A diobeł ten, wies który…? to był, ten s piekła, corny takiiii, godo se tak : cooo, on zrobił takiego to jo nie zrobiem? Jo tes poradzem tymu. No i zrobił, krzesoł toporem, strugoł, heblowoł , robi, robi no i tyn nooojważniejszy interes mu nie móg wyjś, ni móg tymu poradzić ni…? I godo tak, a jo by na to nakichoooł, jo poradzem zrobić co innego.
Zamiast ten interes tak strugać, strugać, strugać dalij ni…, to on sias go ni…, i wysła baba. I tymu jest baba diobelskie stworzynie. Jus wiyncej wom niy powiem bo mie tak w ksziże łupie***".
Zapobiegliwi górale nie dopuścili kobiet do misterium bo to diabelskie stworzenia, a przecież chodzi o to by dobro wygrało ze złem, wiosna z zimą a nowy rok ze starym. Lepiej nie kusić diabła.
