Historia choinki: pierwsze wzmianki z Alzacji z 1521 i 1605 roku, podłaźniczka u polskiej powały, skąd bombki i lampki, kiedy choinka trafiła do polskich domów.
Wydaje się, że choinka była w polskich domach od zawsze. Tymczasem to jeden z młodszych zwyczajów świątecznych – na polskiej wsi przyjął się na dobre dopiero na przełomie XIX i XX wieku. Wcześniej nad wigilijnym stołem wisiało zupełnie inne drzewko, do góry nogami.
Pierwsze wzmianki: Alzacja
Najstarszy znany zapis o świątecznym drzewku pochodzi z 1521 roku z Sélestat w Alzacji, dziś we Francji. W księdze rachunkowej miasta zanotowano opłatę dla strażników leśnych, którzy mieli pilnować lasu przed wycinaniem drzewek na święta. Z 1605 roku pochodzi opis ze Strasburga: anonimowy autor relacjonuje, że w izbach stawia się na Boże Narodzenie jodełki i ozdabia je różami z kolorowego papieru, jabłkami, opłatkami, złotkiem i cukrem.
Zwyczaj szybko upowszechnił się w niemieckich miastach, zwłaszcza w rodzinach protestanckich. Na przełomie XVIII i XIX wieku choinka trafiła na dwory arystokratyczne w całej Europie, a w połowie XIX wieku – dzięki królowej Wiktorii i księciu Albertowi, który pochodził z Niemiec – stała się modna także w Anglii.
Podłaźniczka – polska poprzedniczka
Zanim w polskich chatach pojawiła się choinka, wieszano podłaźniczkę. Był to wierzchołek jodły, świerku albo sosny, zawieszany u powały, czyli sufitu, nad stołem – zwykle czubkiem w dół. Ozdabiano go jabłkami, orzechami, ciasteczkami, kolorowymi wycinankami, światami z opłatka i łańcuchami ze słomy. Gałązkom przypisywano moc chroniącą dom przed złem i chorobami, a jabłka i orzechy zapowiadały urodzaj i zdrowie.
W niektórych regionach zamiast podłaźniczki wieszano nad stołem pająki ze słomy i bibuły albo wspomniane światy. Podłaźniczka przetrwała na wsiach jeszcze w latach dwudziestych XX wieku, a dziś wraca jako ozdoba w stylu rustykalnym.
Choinka w Polsce
Choinka trafiła na ziemie polskie pod koniec XVIII wieku, przede wszystkim za sprawą niemieckich protestantów – urzędników, wojskowych i mieszczan, którzy osiedlali się w miastach w czasie zaborów. Najpierw przyjęła się w domach mieszczańskich i szlacheckich, potem w miastach w ogóle, a na wieś dotarła w XIX wieku i upowszechniała się powoli aż do okresu międzywojennego. Początkowo część duchownych patrzyła na nią nieufnie, jako na obcy zwyczaj, ale szybko zyskała nowe, chrześcijańskie znaczenie – drzewa rajskiego i życia.
Skąd bombki, lampki i łańcuchy
- Jabłka i orzechy – najstarsze ozdoby. Czerwone jabłko nawiązywało do rajskiego drzewa poznania dobra i zła.
- Szklane bombki – zaczęto je dmuchać w połowie XIX wieku w Lauscha w Turyngii, miasteczku słynącym z hut szkła. Legenda mówi, że pierwsze szklane owoce zrobił ubogi dmuchacz szkła, którego nie było stać na prawdziwe jabłka i orzechy.
- Świeczki – mocowane na gałązkach w metalowych lichtarzykach. Piękne, ale bardzo niebezpieczne.
- Lampki elektryczne – pojawiły się pod koniec XIX wieku i stopniowo wyparły świeczki.
- Łańcuchy i wycinanki – w polskich domach robione ręcznie z kolorowego papieru, słomy i bibuły.
- Gwiazda albo szpic na czubku – nawiązuje do gwiazdy betlejemskiej.
Choinka w PRL i dziś
W czasach PRL choinkę nazywano często „noworoczną”, a w sklepach brakowało ozdób, więc wiele z nich robiło się w domu. Dziś wybór jest ogromny, a dylematy dotyczą raczej tego, czy kupić żywe drzewko, czy sztuczne – piszemy o tym w tekście choinka żywa czy sztuczna. Jak zadbać, żeby drzewko długo było zielone, wyjaśniamy na stronie jak dbać o choinkę, a własne ozdoby zrobisz według instrukcji z tekstu naturalne ozdoby świąteczne.
Wieszając na choince jabłko, piernik albo papierową gwiazdę, nawiązujesz do najstarszych ozdób – tych samych, które zdobiły podłaźniczki i pierwsze alzackie jodełki kilkaset lat temu.
