Opłatek wigilijny: skąd pochodzi zwyczaj, kto zaczyna dzielenie, jak składać życzenia, kolorowe opłatki dla zwierząt i co zrobić z opłatkiem po świętach.
Cienki biały płatek z wytłoczoną szopką kosztuje grosze, a waży więcej niż wszystkie prezenty razem. Dzielenie się opłatkiem to moment, w którym przy wigilijnym stole na chwilę zapada cisza, ktoś się wzrusza, ktoś inny przeprasza za całoroczne humory. To jeden z niewielu zwyczajów, które Polacy uważają za tak bardzo własne, że zabierają opłatek w paczkach na drugi koniec świata.
Skąd się wziął opłatek
Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa oblatum, czyli „ofiarowane”. Opłatek wypieka się z mąki i wody, bez zakwasu, tak samo jak hostię. Zwyczaj dzielenia się nim wiąże się z dawnym chrześcijańskim obyczajem łamania chleba i obdarowywania się nim na znak wspólnoty. Badacze nie potrafią wskazać, kiedy dokładnie utrwalił się w polskich domach – najstarsze pewne wzmianki o łamaniu się opłatkiem w wigilijny wieczór pochodzą z końca XVIII wieku, a w XIX i XX stuleciu zwyczaj stał się powszechny. Poza Polską i Litwą jest właściwie nieznany, choć dzięki emigracji opłatki trafiają dziś na stoły w wielu krajach.
Dawniej opłatki wypiekali organiści i zakonnicy w specjalnych żelaznych formach, a potem roznosili je po domach w Adwencie, zbierając przy okazji datki. Do dziś w wielu parafiach opłatki rozprowadza się po mszy w ostatnich tygodniach przed świętami.
Kto zaczyna i jak się dzielić
- Gospodarz albo najstarsza osoba bierze opłatek ze stołu po modlitwie lub czytaniu Ewangelii.
- Podchodzi do pierwszej osoby, zwykle małżonki lub najstarszego gościa, i składa jej życzenia.
- Każdy odłamuje kawałek opłatka drugiej osoby i zjada go. Potem role się odwracają.
- Każdy łamie się z każdym, także z dziećmi i z tymi, z którymi w tym roku było trudno.
Nie ma jednej właściwej formułki. Najlepiej brzmią życzenia osobiste: nawiązanie do czegoś, co dana osoba przeżyła w mijającym roku, i jedno konkretne dobre słowo. Gotowe propozycje znajdziesz w życzeniach przy opłatku oraz w życzeniach wigilijnych.
Opłatki kolorowe i dla zwierząt
Na wsiach gospodarz po kolacji szedł do obory z kolorowymi opłatkami – różowymi, zielonymi, żółtymi – i dawał je krowom, koniom i owcom. Wierzono, że zwierzęta w wigilijną noc mówią ludzkim głosem, więc wypadało je dobrze potraktować. Dziś kolorowe opłatki dostają czasem psy i koty. Kawałeczek nie zaszkodzi zdrowemu zwierzakowi, ale nie podawaj całego opłatka małym zwierzętom i pamiętaj, że to gest, nie przysmak.
Gdy ktoś jest daleko
Opłatek można wysłać w liście razem z kartką świąteczną – to zwyczaj stary jak poczta. Bliska osoba za granicą albo w szpitalu może odłamać kawałek tego samego dnia, a w czasie wideorozmowy wszyscy zjadają swoje kawałki jednocześnie. Dla wielu osób to najbardziej wzruszający moment wieczoru.
Opłatek a ozdoby
Z opłatków robiono kiedyś ozdoby choinkowe i tak zwane światy – kuliste konstrukcje z kolorowych płatków sklejanych wodą, zawieszane nad stołem. Jeśli zostanie ci kilka opłatków, możesz zrobić z dziećmi prostą gwiazdę: wytnij nożyczkami romby z lekko zwilżonego opłatka i sklej je brzegami. Więcej pomysłów jest na stronie ozdoby z papieru.
Co zrobić z opłatkiem po Wigilii
Opłatki z parafii są zwykle poświęcone, więc wiele osób nie chce ich wyrzucać. Pozostałe kawałki można zjeść w kolejne dni świąt, rozkruszyć ptakom na parapecie albo przechować do Trzech Króli. Opłatek przechowuj w suchym miejscu, w kopercie – w wilgoci szybko mięknie i pleśnieje.
Wspólne łamanie opłatka nie wymaga ani dużego stołu, ani pełnego kompletu rodziny. Wystarczą dwie osoby, które chcą sobie powiedzieć coś dobrego.
