Przesądy wigilijne z dawnej Polski: pierwszy gość, pożyczanie, kłótnie, liczba osób przy stole, łuska karpia w portfelu i zwierzęta mówiące ludzkim głosem.
Wigilia była dla dawnych Polaków dniem granicznym – końcem starego i początkiem nowego czasu. Wierzono, że wszystko, co wydarzy się 24 grudnia, ma wpływ na kolejne dwanaście miesięcy. Stąd mnóstwo nakazów i zakazów, które dziś bawią, ale wciąż krążą w rodzinach. Traktuj je jako kawałek historii obyczaju, nie jako instrukcję – nikt rozsądny nie będzie się gniewał, jeśli pożyczysz sąsiadce cukier.
Jaka Wigilia, taki cały rok
To najważniejsza zasada, z której wynika większość pozostałych. Kłótnia w Wigilię miała zapowiadać rok pełen sporów, łzy – smutny rok, a lenistwo – biedę. Dlatego od rana starano się być dla siebie miłym, dzieci unikały psot (za które w Wigilię nie wypadało karać), a gospodynie wstawały wcześnie, żeby przez cały rok być pracowite. Ten przesąd ma swoją praktyczną mądrość: dobry nastrój w Wigilię naprawdę ułatwia całe święta.
Pierwszy gość
Ogromne znaczenie miało to, kto pierwszy przekroczy próg domu w Wigilię lub w pierwszy dzień świąt. Mężczyzna, zwłaszcza młody i zdrowy, zwiastował szczęście i urodzaj. Kobieta – według dawnych, mało sprawiedliwych przekonań – kłopoty. W niektórych regionach chodził od domu do domu tak zwany połaźnik albo podłaźnik, który składał życzenia i rzucał ziarnem, by zapewnić gospodarzom pomyślność. Za to dostawał poczęstunek i drobny datek.
Pieniądze i pożyczanie
- Nie wolno niczego pożyczać ani oddawać z domu, bo przez cały rok będzie się „wypuszczać” dostatek.
- Długi trzeba oddać przed Wigilią, żeby nie ciągnęły się przez kolejny rok.
- Łuska karpia albo moneta schowana w portfelu miała przynieść pieniądze. Ten zwyczaj ma się dobrze do dziś – w wielu domach łuski rozdaje się gościom razem z opłatkiem.
Przy stole
- Liczba osób powinna być parzysta. Nieparzysta wróżyła, że ktoś z biesiadników nie dożyje kolejnej Wigilii. Puste nakrycie pomagało wyrównać rachunek – więcej przeczytasz na stronie o pustym talerzu.
- Nikt nie powinien wstawać od stołu w czasie kolacji, poza gospodynią podającą potrawy. Kto wstał pierwszy, mógł pierwszy umrzeć – stąd wszystko przygotowywano wcześniej.
- Każdej potrawy należy spróbować, żeby w nowym roku żadnej przyjemności nie zabrakło.
- Trzynaście osób przy stole uważano za zły znak, podobnie jak trzynaście potraw.
Zwierzęta i noc wigilijna
Wierzono, że o północy zwierzęta mówią ludzkim głosem. Podsłuchiwanie ich było jednak niebezpieczne – kto usłyszał ich rozmowę, mógł dowiedzieć się o własnej rychłej śmierci. Zwierzętom gospodarskim dawano kolorowe opłatki i resztki wieczerzy, a dla pewności nie wchodzono do obory po północy. O zwyczajach z opłatkiem piszemy w tekście opłatek wigilijny.
Pogoda i rok
Pogoda w Wigilię i dni świąt miała zapowiadać pogodę w kolejnych miesiącach. Szczególnie obserwowano dwanaście dni od Bożego Narodzenia do Trzech Króli – każdy z nich odpowiadał jednemu miesiącowi nowego roku. Jasne, gwiaździste niebo w Wigilię zapowiadało nieśne kury i urodzaj, a znane przysłowie ostrzega: „Boże Narodzenie po wodzie, Wielkanoc po lodzie”. Te wróżby pogodowe żyją do dziś w przysłowiach; możesz sprawdzić swoją wiedzę w quizie z przysłów o pogodzie.
Przesądy, które warto zostawić
Część dawnych zakazów lepiej odłożyć do muzeum – na przykład przekonanie, że pierwsza do domu nie może wejść kobieta. Inne można zachować z przymrużeniem oka: łuska karpia w portfelu nikomu nie zaszkodzi, a zasada spróbowania każdej potrawy to dobry pretekst, żeby docenić pracę osób, które gotowały. Jeszcze więcej zwyczajów sprawdzisz w quizie o zwyczajach ludowych.
Przesądy wigilijne mówią przede wszystkim o tym, jak bardzo nasi przodkowie chcieli dobrze zacząć nowy czas. Ta potrzeba jest wciąż aktualna, nawet jeśli dziś spełniamy ją inaczej.
