Prawosławne Boże Narodzenie: dlaczego wypada 7 stycznia, kalendarz juliański, Święty Wieczór 6 stycznia, kutia i 12 postnych potraw oraz zmiana daty w Ukrainie.
W Polsce Boże Narodzenie obchodzi się nie tylko 25 grudnia. Wierni Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – mieszkający głównie na Podlasiu, ale też w wielu innych regionach – świętują 7 stycznia. Jeśli masz sąsiadów, współpracowniczki albo rodzinę wyznania prawosławnego, dobrze wiedzieć, skąd ta różnica dat i jak wygląda ich wigilijny wieczór. Wiele zwyczajów wyda ci się bardzo znajomych.
Dlaczego 7 stycznia
Prawosławni i katolicy świętują narodzenie Jezusa tego samego dnia – 25 grudnia – tylko według innych kalendarzy. Kościół katolicki i większość świata posługuje się kalendarzem gregoriańskim, wprowadzonym w 1582 roku. Część Kościołów prawosławnych, w tym Kościół w Polsce, pozostała przy starszym kalendarzu juliańskim. Obecnie różnica między nimi wynosi 13 dni, więc 25 grudnia według kalendarza juliańskiego przypada 7 stycznia według gregoriańskiego. Wigilia, nazywana Świętym Wieczorem, wypada wtedy 6 stycznia.
Nie wszystkie Kościoły prawosławne trzymają się tej daty. Na przykład Kościoły w Grecji, Rumunii i Bułgarii obchodzą Boże Narodzenie 25 grudnia. W 2023 roku zmianę wprowadziła też Ukraina: Prawosławna Cerkiew Ukrainy i Ukraiński Kościół Greckokatolicki przyjęły nową rachubę, a państwo przeniosło ustawowe święto na 25 grudnia. Część wiernych w Ukrainie świętuje jednak nadal 7 stycznia. Z kolei grekokatolicy w Polsce w 2023 roku przeszli na kalendarz gregoriański.
Święty Wieczór
Wigilia prawosławna jest bardzo podobna do polskiej katolickiej. Przez cały dzień obowiązuje ścisły post, a kolacja zaczyna się wraz z pierwszą gwiazdą. Na stole pojawia się zwykle dwanaście postnych potraw – bez mięsa, a w wielu domach także bez nabiału. Pod obrusem leży siano, w kącie stawiano dawniej snop zboża, a gospodarz rozpoczyna wieczerzę modlitwą. Podobieństwa z polskimi zwyczajami opisujemy w tekstach sianko pod obrusem i pierwsza gwiazdka.
Wieczerza zaczyna się zwykle od wspólnej modlitwy i od kutii, a szczegóły – kolejność potraw, kolędy przy stole, zwyczaje ze snopem i sianem – różnią się w zależności od regionu i rodziny.
Kutia i inne potrawy
Najważniejszą potrawą Świętego Wieczoru jest kutia – gotowana pszenica z makiem, miodem i bakaliami. Od niej zaczyna się kolację, a zjedzenie choćby łyżki uważa się za obowiązkowe. Na stole są też zwykle:
- barszcz czerwony z uszkami albo zupa grzybowa,
- ryby smażone, w galarecie lub w occie,
- pierogi z kapustą, ziemniakami albo grzybami,
- gołąbki z kaszą i grzybami,
- groch z kapustą, fasola, kasza,
- kisiel żurawinowy albo owsiany i kompot z suszu.
Przepisy na podobne potrawy znajdziesz w dziale przepisy na Boże Narodzenie.
Nabożeństwa i kolędy
Wieczorem 6 stycznia w cerkwiach odprawia się całonocne czuwanie, a 7 stycznia rano – uroczystą liturgię. Kolędy w cerkwiach i domach śpiewa się po cerkiewnosłowiańsku, białorusku, ukraińsku i polsku. Na Podlasiu i Białostocczyźnie żywe są tradycje kolędnicze: grupy z gwiazdą chodzą od domu do domu, a niektóre zespoły zachowały pieśni i przyśpiewki sprzed stu lat. Chodzenie z gwiazdą przypomina katolickie kolędowanie, o którym piszemy w tekście kolędowanie i kolędnicy.
Jak złożyć życzenia
Prawosławni często pozdrawiają się w święta słowami „Chrystus się rodzi”, na co odpowiada się „Sławimy Go”. Jeśli chcesz złożyć życzenia sąsiadom czy współpracownikom, zrób to 6 albo 7 stycznia – wtedy zostaną naprawdę docenione. Dzień 7 stycznia nie jest w Polsce dniem ustawowo wolnym od pracy, ale ustawa o stosunku państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego daje wiernym prawo do zwolnienia od pracy lub nauki 7 i 8 stycznia, bez prawa do wynagrodzenia.
Katolickie i prawosławne święta w skrócie
| Katolicy w Polsce | Prawosławni w Polsce | |
|---|---|---|
| Wigilia | 24 grudnia | 6 stycznia |
| Boże Narodzenie | 25 i 26 grudnia | 7 i 8 stycznia |
| kalendarz | gregoriański | juliański |
| na początek kolacji | modlitwa i opłatek | modlitwa i kutia |
| liczba potraw | często 12 | zwykle 12, ściśle postnych |
Dla rodzin mieszanych to wyjątkowa okazja: można przeżyć dwie Wigilie, jedną w grudniu, drugą w styczniu. Dwa razy dzielić się, dwa razy kolędować i dwa razy czekać na pierwszą gwiazdkę.
