Kolędowanie i kolędnicy – gwiazda, turoń, Herody i dziś

Kolędowanie i kolędnicy: skąd słowo kolęda, kiedy chodzi się po domach, kim są turoń, koza, Herod i gwiazdorze, jak przyjąć kolędników i kolędować z dziećmi.

Dzwonek do drzwi w ciemny styczniowy wieczór, a za drzwiami gromada przebierańców z gwiazdą na kiju i zmarzniętymi nosami. Kolędowanie było przez wieki jedną z najważniejszych zimowych zabaw na polskiej wsi, a w wielu miejscowościach trwa do dziś – czasem w dawnej formie, czasem jako akcja szkolna czy parafialna.

Skąd słowo „kolęda”

Słowo pochodzi od łacińskiego calendae, czyli pierwszego dnia miesiąca w kalendarzu rzymskim. W starożytnym Rzymie na noworoczne kalendy składano sobie życzenia i obdarowywano się drobiazgami. W języku polskim „kolęda” znaczyła dawniej kilka rzeczy naraz: życzenia noworoczne, podarunek, chodzenie po domach z życzeniami, a w końcu pieśń bożonarodzeniową. Do dziś mówimy też, że ksiądz chodzi „po kolędzie”, czyli z wizytą duszpasterską.

Kiedy się kolęduje

Tradycyjnie kolędnicy wyruszali w drugi dzień świąt, w dzień świętego Szczepana, i chodzili do Trzech Króli, 6 stycznia. W niektórych regionach kolędowanie trwało aż do Matki Bożej Gromnicznej, 2 lutego, która zamykała okres śpiewania kolęd. Wieczór 26 grudnia nazywano szczodrym – o zwyczajach tego dnia piszemy w tekście dzień świętego Szczepana.

Kogo można spotkać w grupie kolędników

Postać Kim jest i co robi
gwiazdor z gwiazdą niesie dużą, obracaną gwiazdę z kolorowego papieru, oświetloną od środka
turoń zwierzę z kłapiącą paszczą i rogami; skacze, straszy dziewczęta, „pada” i ożywa, co miało zapewnić urodzaj
koza podobna do turonia, rogata i psotna; dawniej zapowiadała płodność pól i obory
Herod król w koronie, z berłem; w przedstawieniu każe zabić dzieci, a na końcu sam ginie
śmierć z kosą zabiera Heroda, przypominając, że władza nie chroni przed sprawiedliwością
diabeł psotny, z ogonem i widłami, często zabiera duszę Heroda do piekła
anioł przynosi dobrą nowinę i chroni pozostałych
dziad, żołnierz, kominiarz postaci żartobliwe, zbierające datki i rozśmieszające domowników

Gwiazda i turoń to najstarsze formy, a przedstawienie z Herodem – zwane po prostu Herodami – wywodzi się z dawnych szkolnych i kościelnych widowisk o narodzeniu Jezusa. O tych widowiskach przeczytasz w tekście jasełka.

Co robili kolędnicy

Grupa pytała najpierw gospodarza, czy wolno wejść i zaśpiewać. W środku śpiewano kolędy i pastorałki, odgrywano krótkie scenki, składano życzenia urodzaju, zdrowia i szczęścia. W zamian kolędnicy dostawali poczęstunek, ciasto, jabłka, orzechy, kiełbasę albo drobne pieniądze. Odprawienie kolędników z pustymi rękami uważano za wielki nietakt i zły znak dla domu.

Kolędnicy dziś

  • W wielu parafiach dzieci chodzą jako kolędnicy misyjni, zbierając pieniądze na pomoc rówieśnikom w krajach misyjnych.
  • Zespoły regionalne i koła gospodyń wiejskich odtwarzają dawne Herody, a w niektórych gminach organizuje się przeglądy grup kolędniczych.
  • W miastach coraz częściej kolęduje się po klatce schodowej – sąsiedzi umawiają się na wspólne śpiewanie przy choince w holu.

Jak przyjąć kolędników

Jeśli zapukają do ciebie, posłuchaj przynajmniej jednej kolędy – to dla dzieci duże przeżycie. Przygotuj wcześniej miskę mandarynek i słodyczy w pojedynczych opakowaniach albo drobne monety. Wpuszczaj do mieszkania tylko grupy, które znasz albo które przyszły z opiekunem. Możesz też wyjść na klatkę i posłuchać ich w drzwiach.

Kolędowanie z dziećmi krok po kroku

  1. Zróbcie gwiazdę: dwa koła z tektury, osiem ramion z kolorowego papieru, otwór na latarkę w środku i kij od miotły jako uchwyt.
  2. Wybierzcie dwie, trzy znane kolędy i jedną krótką scenkę, na przykład spotkanie pasterzy z aniołem.
  3. Umówcie się wcześniej z sąsiadami albo rodziną – niech wiedzą, kiedy przyjdziecie.
  4. Przygotujcie krótkie życzenia na koniec wizyty; gotowe wierszyki znajdziesz w rymowanych życzeniach świątecznych.

Historia pieśni, które śpiewają kolędnicy, to temat na osobną opowieść – zajrzyj do tekstu historia polskich kolęd.

Kolędowanie łączy sąsiadów lepiej niż niejedno zebranie wspólnoty mieszkaniowej. Wystarczy odwaga, żeby zadzwonić do pierwszych drzwi.