Z-score w siatkach centylowych – co oznacza i jak go przeliczyć

Z-score (SDS) w ocenie wzrostu i wagi dziecka: jak przeliczyć go na centyl, po co lekarze używają go przy skrajnych wynikach i jakie progi przyjmuje WHO.

Obok centyla w wyniku kalkulatora, na wypisie ze szpitala czy w zaleceniach z poradni specjalistycznej może pojawić się z-score, zapisywany też jako SDS lub SD. To inna, dokładniejsza miara tej samej rzeczy: jak daleko pomiar dziecka leży od typowej wartości dla jego wieku i płci.

Co mierzy z-score

Punktem odniesienia jest mediana, czyli 50. centyl – połowa dzieci jest od niej większa, połowa mniejsza. Z-score mówi, o ile odchyleń standardowych pomiar odbiega od mediany. Odchylenie standardowe opisuje rozrzut wyników w grupie zdrowych dzieci. Zero oznacza pomiar równy medianie, liczby dodatnie – powyżej niej, ujemne – poniżej. Wynik −1 to jedno odchylenie standardowe poniżej mediany, +2 – dwa powyżej.

WHO liczy z-score metodą LMS. Uwzględnia ona, że masa ciała i BMI rozkładają się niesymetrycznie: wyniki powyżej mediany są bardziej rozciągnięte niż te poniżej niej.

Jak przeliczyć z-score na centyl

Z-score Centyl
−3 ok. 0,1
−2 ok. 2,3
−1,88 3
−1,04 15
−1 ok. 15,9
0 50
+1 ok. 84,1
+1,04 85
+1,88 97
+2 ok. 97,7
+3 ok. 99,9

Linie 3. i 97. centyla leżą więc trochę bliżej mediany niż granice −2 i +2, których używa WHO.

Po co z-score przy skrajnych wynikach

W środku siatki obie miary mówią mniej więcej to samo. Na krańcach centyle się zagęszczają i przestają rozróżniać dzieci. Przykład – dwaj roczni chłopcy:

Masa Centyl Z-score
7,6 kg ok. 1,5 −2,17
6,9 kg ok. 0,1 −3,03

Obaj są „poniżej 3. centyla”, ale z-score od razu pokazuje, że drugi chłopiec jest dużo dalej od mediany. Podobnie dwaj sześciolatkowie mierzący 129 i 132 cm leżą obaj powyżej 99. centyla, a ich z-score to +2,65 i +3,26.

Dlatego w poradniach specjalistycznych wynik zapisuje się zwykle w SDS i obserwuje jego zmiany. Przesunięcie z −2,5 na −2,0 to wyraźna poprawa, której na siatce centylowej prawie nie widać.

Progi WHO

WHO opisuje swoje kategorie właśnie w z-score:

  • wzrost do wieku: poniżej −2 – niski wzrost, poniżej −3 – bardzo niski;
  • masa do wieku: poniżej −2 – za mała masa jak na wiek;
  • masa do długości lub wzrostu i BMI do 5 lat: poniżej −3 – znaczny niedobór masy, poniżej −2 – niedobór masy, powyżej +1 – możliwe ryzyko nadwagi, powyżej +2 – nadwaga, powyżej +3 – otyłość;
  • BMI od 5 do 19 lat: poniżej −3 – znaczna niedowaga, poniżej −2 – niedowaga, powyżej +1 – nadwaga, powyżej +2 – otyłość.

Te progi służą do badań i porównań. Pojedynczy wynik za granicą nie jest rozpoznaniem – lekarz ocenia go razem z przebiegiem krzywej, wzrostem rodziców i stanem zdrowia dziecka.

Kalkulator działa w przeglądarce z włączonym JavaScriptem.

Nasz kalkulator obok centyla podaje także z-score. Co oznaczają krańce siatki, opisujemy w tekstach poniżej 3. centyla i powyżej 97. centyla, a o samej medianie piszemy na stronie 50. centyl. Progi BMI w praktyce pokazuje strona BMI dziecka. Wróć do wszystkich siatek centylowych.

To wyjaśnienie pojęcia, nie ocena konkretnego dziecka. Wynik twojego malucha interpretuje pediatra.