Historia andrzejek i katarzynek – skąd się wzięły wróżby

Kim był święty Andrzej, dlaczego wróżymy w nocy z 29 na 30 listopada, czym były katarzynki i jak panieńskie wróżby z dawnej wsi zmieniły się w andrzejki.

Andrzejki kojarzą się dziś z imprezą, świeczkami i woskiem lanym przez klucz. Za tą zabawą stoi jednak długa historia: święty, którego czczą chrześcijanie na Wschodzie i Zachodzie, ludowy kalendarz pełen magicznych nocy i pokolenia dziewcząt, które w listopadowy wieczór próbowały podejrzeć swoją przyszłość.

Kim był święty Andrzej

Andrzej był jednym z dwunastu apostołów, bratem Szymona Piotra i, jak on, rybakiem znad Jeziora Galilejskiego. Według Ewangelii świętego Jana wcześniej był uczniem Jana Chrzciciela i jako jeden z pierwszych poszedł za Jezusem, dlatego w tradycji wschodniej nazywa się go Pierwszym Powołanym. Według przekazów głosił Ewangelię nad Morzem Czarnym i w Grecji, a zginął w Patras, przybity do krzyża w kształcie litery X. Taki krzyż do dziś nazywa się krzyżem świętego Andrzeja – znasz go choćby z flagi Szkocji, której święty Andrzej jest patronem. Patronuje też Rumunii i rybakom.

Jego wspomnienie w Kościele katolickim przypada 30 listopada, a imię pochodzi od greckiego słowa oznaczającego męskość i odwagę. Więcej o samym imieniu przeczytasz na stronie imienia Andrzej.

Dlaczego wróżby właśnie 29 listopada

W dawnym kalendarzu ludowym wigilie ważnych świąt uchodziły za noce, w których granica między teraźniejszością a przyszłością staje się cieńsza. Wieczór przed dniem świętego Andrzeja miał jeszcze jedną zaletę: był ostatnią chwilą przed adwentem, czyli okresem wyciszenia, w którym nie urządzało się hucznych zabaw ani wesel. Adwent zaczyna się w czwartą niedzielę przed Bożym Narodzeniem, czyli między 27 listopada a 3 grudnia, więc andrzejki zamykały jesienny sezon spotkań.

Święty Andrzej w wierzeniach ludowych stał się opiekunem panien na wydaniu. Dziewczęta prosiły go o znak, jakiego męża im zsyła, stąd stare porzekadło: „Na świętego Andrzeja dziewkom z wróżby nadzieja”.

Najstarsze wzmianki i dawne wróżby

Najstarsza polska wzmianka o andrzejkowych wróżbach, przytaczana przez badaczy obyczajów, pochodzi z XVI wieku – z komedii Marcina Bielskiego z 1557 roku. Andrzejkowe wróżby były więc znane już w czasach Zygmunta Augusta.

Na wsi wróżono długo i na wiele sposobów. Dziewczęta pościły w wigilię świętego Andrzeja, żeby we śnie zobaczyć przyszłego męża. Liczyły sztachety w płocie, powtarzając „wdowiec, kawaler, wdowiec, kawaler”, i sprawdzały, na którym słowie skończy się płot. Wypuszczały do izby gąsiora i patrzyły, do której podejdzie najpierw. Nasłuchiwały, z której strony zaszczeka pies, bo stamtąd miał przyjść narzeczony. Siały len albo konopie i prosiły świętego Andrzeja, żeby dał znać, z kim się zestarzeją. Wierzono przy tym, że wróżyć można tylko raz w roku, a wróżba powtórzona na siłę traci moc.

Ważne było też, kto wróży. W tradycyjnej wsi andrzejki należały do niezamężnych dziewcząt. Mężatki mogły co najwyżej pomóc w przygotowaniach, a chłopcy mieli własną noc.

Katarzynki, czyli wróżby chłopców

Kilka dni wcześniej, w nocy z 24 na 25 listopada, w wigilię świętej Katarzyny Aleksandryjskiej, wróżyli sobie kawalerowie. Kładli pod poduszkę karteczki z imionami dziewcząt, a rano wyciągali jedną na ślepo. Według innego zwyczaju wkładali pod poduszkę kawałek damskiej garderoby, żeby przyśniła im się przyszła żona. Święta Katarzyna, według legendy uczona dziewczyna z Aleksandrii, która nie bała się dyskutować z filozofami, jest patronką studentów, filozofów i panien. Jej wspomnienie przypada 25 listopada – zajrzyj do kalendarza na ten dzień albo na stronę imienia Katarzyna.

Katarzynki zanikły wcześniej niż andrzejki. Dziś zostały po nich głównie szkolne zabawy, na których chłopcy też wróżą sobie z karteczek. Więcej o tym zwyczaju przeczytasz w tekście o katarzynkach.

Od wiejskich wróżb do zabawy dla wszystkich

W XX wieku andrzejki przeniosły się ze wsi do miast i straciły panieński charakter. Pojawiły się bale andrzejkowe, potańcówki w szkołach i domowe imprezy, na których wróżą wszyscy: panie i panowie, single i pary, dzieci i dziadkowie. Zostały dawne rekwizyty – wosk, klucz, buty i kubki – ale zmieniły się pytania. Dziś pytamy nie tylko o ślub, ale też o pracę, podróże, egzaminy i to, czy w przyszłym roku wreszcie uda się odpocząć. Dzień świętego Andrzeja obchodzi się też za granicą, i to zupełnie inaczej – o tym piszemy w tekście o andrzejkach w innych krajach.

Jeśli chcesz sprawdzić, jak dobrze znasz dawne obyczaje, rozwiąż quiz o zwyczajach ludowych. A gdy już poznasz historię, przejdź do praktyki: najpopularniejsze zabawy znajdziesz w przeglądzie wróżb andrzejkowych.