Dwanaście pytań o polskie zwyczaje ludowe przez cały rok: andrzejki i katarzynki, Noc Kupały, Marzanna, dożynki, Dziady, zapusty i weselne oczepiny.
Dawna wieś żyła w rytmie pór roku, a każda z nich miała swoje obrzędy: wróżby w długie jesienne wieczory, zabawy przed postem, powitanie wiosny i dziękczynienie za plony. Część tych zwyczajów zniknęła razem z dawnym światem, ale wiele przetrwało w nowej, lżejszej formie, od andrzejkowego lania wosku po tłusty czwartek.
W dwunastu pytaniach przejdziesz przez cały ludowy kalendarz, od listopadowych wróżb po weselne oczepiny. Po każdej odpowiedzi wyjaśniamy, skąd wziął się dany obyczaj i co miał oznaczać.
{
"id": "zwyczaje-ludowe",
"typ": "wiedza",
"pytania": [
{
"pytanie": "Andrzejkowe wróżby były kiedyś przeznaczone dla dziewcząt. Kiedy wróżyli sobie chłopcy?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "W noc świętojańską, przy ognisku nad rzeką",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "W wigilię świętej Katarzyny, 24 listopada",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "W sylwestra, zaraz po północy",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "W wigilię świętego Mikołaja",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Katarzynki były męskim odpowiednikiem andrzejek. Chłopcy kładli pod poduszkę kartkę z imionami dziewcząt i rano sprawdzali, które wyciągną."
},
{
"pytanie": "Przez co tradycyjnie leje się wosk w andrzejki?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Przez obrączkę matki",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Przez wianek z jemioły",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Przez ucho dużego klucza",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Przez sitko do mąki",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Gorący wosk spływa przez otwór w uchu dużego klucza do zimnej wody i zastyga w dziwny kształt. Wróży się z cienia, który rzuca na ścianę."
},
{
"pytanie": "Czego szukano w Noc Kupały, choć według botaników nie da się tego znaleźć?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Czterolistnej koniczyny",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Białego jelenia",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Srebrnej rybki w rzece",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Kwiatu paproci",
"punkty": 1
}
],
"wyjasnienie": "Kwiat paproci miał dawać szczęście i bogactwo temu, kto go znajdzie. Paprocie w rzeczywistości nie kwitną, bo rozmnażają się przez zarodniki."
},
{
"pytanie": "Co wróżyły dziewczęta, puszczając w Noc Kupały wianki na wodę?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Zamążpójście i to, kto zostanie mężem",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Pogodę na żniwa i to, czy zboże obrodzi",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Liczbę dzieci, które przyjdą na świat w przyszłości",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Zdrowie rodziców w nadchodzącym roku",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Wianek wyłowiony przez kawalera zapowiadał rychły ślub. Taki, który spokojnie odpłynął, oznaczał czekanie, a zatonięcie wróżyło staropanieństwo."
},
{
"pytanie": "Co symbolizuje Marzanna, słomiana kukła topiona na powitanie wiosny?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Złe duchy z lasu",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Zimę i śmierć",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Matkę ziemię",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Ducha zmarłych przodków",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Topiąc albo paląc Marzannę, żegnano zimę i wszystko, co złe. Dawniej robiono to w czasie Wielkiego Postu, dziś zwykle w pierwszy dzień wiosny."
},
{
"pytanie": "Co po utopieniu Marzanny niesiono przez wieś na znak nadejścia wiosny?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Gaik, czyli zieloną gałąź przystrojoną wstążkami",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Wieniec z kłosów zboża i polnych kwiatów",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Bochen chleba z pierwszej mąki",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Zapaloną gromnicę, którą obnoszono wokół pól",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Gaik, nazywany też maikiem, był symbolem budzącego się życia. Młodzież chodziła z nim od domu do domu, śpiewając pieśni o wiośnie."
},
{
"pytanie": "Z czego wije się wieniec dożynkowy?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Z polnych kwiatów zebranych w dniu święta",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Z gałązek wierzby i brzozy",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Z ziół zbieranych przez całe lato",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Z kłosów zboża ze świeżo skoszonych pól",
"punkty": 1
}
],
"wyjasnienie": "Wieniec plotło się z kłosów żyta i pszenicy, zbieranych przy ostatnim koszeniu, i ozdabiało owocami i wstążkami. Przodownicy żniw nieśli go do gospodarza, a dziś do kościoła i na festyn."
},
{
"pytanie": "Jak nazywano dawne obrzędy ku czci zmarłych, które Adam Mickiewicz uczynił tematem dramatu?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Zaduszki",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Dziady",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Stypy",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Gody",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Dziady to przedchrześcijańskie obrzędy, w czasie których przywoływano dusze przodków i częstowano je jedzeniem. Zaduszki, 2 listopada, to ich chrześcijański odpowiednik."
},
{
"pytanie": "Kiedy wypada tłusty czwartek?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "W pierwszy czwartek lutego",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "W ostatni czwartek karnawału, tuż przed Środą Popielcową",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "W czwartek przed Wielkanocą",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "W pierwszy czwartek Wielkiego Postu, na otwarcie postnych tygodni",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Tłusty czwartek otwiera ostatni tydzień karnawału. Jego data zależy od Wielkanocy, dlatego co roku jest inna."
},
{
"pytanie": "Czym były zapusty?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Staropolską nazwą ostatnich dni karnawału przed postem",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Ucztą wydawaną przez dziedzica na zakończenie żniw",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Zabawą w noc sylwestrową",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Obrzędem zamykania obór i stodół przed zimą",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Zapusty, nazywane też mięsopustem albo ostatkami, to czas hucznych zabaw, kuligów i obfitego jedzenia przed czterdziestoma dniami postu."
},
{
"pytanie": "Czym jest śledzik w niektórych regionach Polski?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Postną kolacją w Wigilię",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Śniadaniem w Wielki Piątek",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Zabawą w ostatni wtorek karnawału",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Poczęstunkiem dla kolędników",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "We wtorek przed Popielcem żegnano karnawał przy stole, na którym nie mogło zabraknąć śledzia. Jedzono go na pożegnanie zabaw i na powitanie postu."
},
{
"pytanie": "Co dzieje się w czasie weselnych oczepin?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Goście składają młodej parze życzenia i prezenty",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Panna młoda żegna dom rodzinny przed ślubem",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Panna młoda zdejmuje welon albo wianek, a dawniej zakładano jej czepiec",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Pan młody wykupuje narzeczoną od drużbów i starosty weselnego, płacąc wódką",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Czepiec był znakiem mężatki, dlatego oczepiny oznaczały przejście panny młodej do grona zamężnych kobiet. Dziś to zwykle oczepinowe zabawy około północy."
}
],
"wyniki": [
{
"od": 0,
"do": 3,
"tytul": "Ludowy kalendarz do odkrycia",
"opis": "Dawne obrzędy to dla ciebie nowy, ciekawy świat. Wiele z nich wraca dziś na festynach i w skansenach, więc łatwo zobaczyć je na żywo. Na początek polecamy lanie wosku w andrzejki."
},
{
"od": 4,
"do": 7,
"tytul": "Bywalczyni andrzejek i ostatków",
"opis": "Najpopularniejsze zwyczaje znasz z życia, a mniej znane sprawiają kłopot. Katarzynki i gaik zaskakują większość osób. Masz teraz kilka ciekawostek na następną imprezę."
},
{
"od": 8,
"do": 10,
"tytul": "Wiejska mądrość w małym palcu",
"opis": "Ludowy kalendarz znasz lepiej niż większość z nas. Wiesz, co oznacza czepiec i dlaczego paprocie nie kwitną. Do kompletu brakuje niewiele."
},
{
"od": 11,
"do": 12,
"tytul": "Strażniczka dawnych obrzędów",
"opis": "Od katarzynek po oczepiny: polskie zwyczaje nie mają przed tobą tajemnic. Z taką wiedzą mogłabyś oprowadzać po skansenie. Sprawdź się jeszcze w quizie o Bożym Narodzeniu."
}
],
"rozklad_szacunkowy": [
9,
40,
39,
12
]
}
Zobacz też
- Życzenia na andrzejki
- Andrzejkowe wróżby na babski wieczór
- Quiz o Wielkanocy
