Historia polskich kolęd – od średniowiecza do „Cichej nocy”

Historia polskich kolęd: najstarsza kolęda z 1424 roku, pastorałki Żabczyca, „Bóg się rodzi” Karpińskiego, Chopin i „Lulajże, Jezuniu” oraz „Cicha noc”.

Polska ma jeden z najbogatszych zbiorów kolęd na świecie – badacze liczą je w setkach, a razem z wariantami ludowymi nawet w tysiącach. Część z nich śpiewamy przy wigilijnym stole od pokoleń, nie zastanawiając się, kto je napisał i kiedy. Tymczasem za wieloma kryją się ciekawe historie: królewscy dworzanie, poeci oświecenia, wiejscy organiści i kompozytorzy, którzy przemycali kolędy do muzyki poważnej.

Kolęda czy pastorałka

Kolęda to pieśń o narodzeniu Jezusa, zwykle poważna, często o charakterze modlitwy. Pastorałka jest od niej lżejsza: opowiada o pasterzach, ich drodze do Betlejem, darach i radości, często z humorem i wiejskimi realiami. Granica bywa płynna – wiele utworów, które nazywamy kolędami, to w rzeczywistości pastorałki. O samym słowie „kolęda” i zwyczaju chodzenia po domach piszemy w tekście kolędowanie i kolędnicy.

Średniowiecze: pierwsze zapisy

Za najstarszą zachowaną polską kolędę uznaje się pieśń „Zdrów bądź, Królu Anielski” z 1424 roku. Zapisał ją w kazaniu bożonarodzeniowym Jan Szczekna, duchowny pochodzący z Czech, związany wcześniej z dworem królowej Jadwigi. Prawdopodobnie jest to przekład pieśni czeskiej lub łacińskiej. Wcześniej w polskich kościołach śpiewano kolędy po łacinie, a pieśni w języku polskim pojawiały się w liturgii stopniowo.

XVII wiek: złoty czas pastorałek

W 1630 roku ukazał się zbiór „Symfonie anielskie” Jana Żabczyca, poety związanego z dworem królewskim. Znalazły się w nim pastorałki, które śpiewamy do dziś, między innymi „Przybieżeli do Betlejem” i „A wczora z wieczora”. Barokowe kolędy są pełne kontrastów i zdrobnień, a pasterze grają w nich na dudach i fujarkach.

Z tego samego okresu pochodzi kołysanka „Lulajże, Jezuniu”. Jej melodia jest tak piękna, że Fryderyk Chopin zacytował ją w środkowej części Scherza h-moll op. 20, napisanego w latach emigracji. Dla wielu słuchaczy ten fragment brzmi jak tęsknota za polską Wigilią.

Oświecenie: „Bóg się rodzi”

Pieśń, którą dziś często nazywa się nieoficjalnym hymnem polskich świąt, napisał Franciszek Karpiński. Ukazała się w 1792 roku w zbiorze „Pieśni nabożne”, wydanym w Supraślu, pod tytułem „Pieśń o Narodzeniu Pańskim”. Tekst słynie z paradoksów zestawiających boską potęgę z ubóstwem stajenki. Melodia ma rytm poloneza, uroczystego tańca, którym otwierano bale – stąd jej dostojny, majestatyczny charakter.

XIX wiek: śpiewniki i kolędy ludowe

W XIX wieku księża, organiści i etnografowie zaczęli spisywać kolędy śpiewane w parafiach i na wsiach. Ogromną rolę odegrał ksiądz Michał Mioduszewski, który wydał obszerne śpiewniki kościelne z melodiami. Wtedy też trafiły do druku liczne kolędy ludowe i góralskie, a etnograf Oskar Kolberg zapisywał setki wariantów pieśni z różnych regionów. W tym stuleciu utrwaliły się takie utwory jak „Wśród nocnej ciszy” czy „Dzisiaj w Betlejem”.

„Cicha noc” – kolęda, która obiegła świat

„Cicha noc” nie jest polska, ale tak się z nią zżyliśmy, że trudno wyobrazić sobie bez niej Wigilię. Tekst napisał w 1816 roku Joseph Mohr, młody ksiądz pracujący wtedy w alpejskiej parafii Mariapfarr, a melodię skomponował Franz Xaver Gruber, nauczyciel i organista. Po raz pierwszy wykonano ją w Wigilię 1818 roku w kościele św. Mikołaja w Oberndorfie koło Salzburga, przy akompaniamencie gitary. W 2011 roku pieśń wpisano na austriacką listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Przetłumaczono ją na setki języków.

Kolędy w skrócie

Utwór Kiedy powstał Ciekawostka
„Zdrów bądź, Królu Anielski” 1424 najstarsza zachowana polska kolęda
„Przybieżeli do Betlejem” wydana w 1630 pastorałka ze zbioru Jana Żabczyca
„Lulajże, Jezuniu” XVII wiek kołysanka zacytowana przez Chopina
„Bóg się rodzi” 1792 tekst Franciszka Karpińskiego, rytm poloneza
„Cicha noc” 1816–1818 austriacka, pierwsze wykonanie w Oberndorfie
„Wśród nocnej ciszy” XIX wiek często otwiera Pasterkę

Jak śpiewać kolędy w domu

Wydrukuj albo napisz ręcznie mały śpiewnik z kilkoma ulubionymi tytułami – każdy domownik może wybrać jedną kolędę. Dzieciom spodobają się pastorałki z prostymi, powtarzalnymi refrenami. Jeśli nikt w rodzinie nie gra na instrumencie, wystarczy podkład z nagrania, a dzwoneczek albo marakasy dodadzą rytmu. Swoją wiedzę możesz sprawdzić w quizie o Bożym Narodzeniu, a kolędy śpiewane o północy usłyszysz na Pasterce.

Każda kolęda niesie w sobie kawałek epoki, w której powstała. Gdy śpiewasz je przy stole, przekazujesz dalej coś, co przetrwało wojny, zabory i zmiany mód – i brzmi tak samo pięknie jak kilkaset lat temu.