Skąd wziął się opłatek, kto przynosi prezenty w Wielkopolsce i czym była podłaźniczka? Dwanaście pytań o polskie tradycje Wigilii i Bożego Narodzenia.
Boże Narodzenie to w Polsce święto, w którym tradycja ma ogromną siłę. Nawet ci, którzy na co dzień nie przywiązują wagi do obyczajów, w Wigilię kładą sianko pod obrus, zostawiają wolne miejsce przy stole i czekają na pierwszą gwiazdkę. Wiele z tych zwyczajów ma kilkaset lat, a niektóre różnią się między regionami bardziej, niż się wydaje.
W dwunastu pytaniach sprawdzisz, skąd wzięły się wigilijne słowa i obrzędy, kto w różnych częściach Polski przynosi prezenty i co wieszano pod sufitem, zanim w domach pojawiła się choinka.
{
"id": "boze-narodzenie",
"typ": "wiedza",
"pytania": [
{
"pytanie": "Od łacińskiego słowa oznaczającego co pochodzi nazwa „Wigilia”?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Ucztę",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Czuwanie",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Gwiazdę",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Narodziny",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Łacińskie „vigilia” to czuwanie w oczekiwaniu na święto. Wigilią nazywano dzień przed każdym ważnym świętem, ale dziś to słowo kojarzy się przede wszystkim z 24 grudnia."
},
{
"pytanie": "Skąd pochodzi słowo „opłatek”?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Od płatków śniegu, które przypomina",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Od staropolskiego „płat”, czyli kawałek chleba",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Od łacińskiego „oblatum”, czyli dar ofiarny",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Od niemieckiej nazwy wafla",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Opłatek wywodzi się od łacińskiego słowa oznaczającego dar składany w ofierze. Dzielenie się nim przy stole to zwyczaj szczególnie polski, znany też na Litwie i Słowacji."
},
{
"pytanie": "Na pamiątkę czego kładzie się sianko pod wigilijny obrus?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Ubogiego żłóbka, w którym narodził się Jezus",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Udanych żniw w minionym roku",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Ochrony domu przed złymi duchami",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Zwierząt, które w Wigilię mówią ludzkim głosem",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Sianko przypomina żłób w betlejemskiej stajence. W dawnych domach wróżono też z wyciąganych spod obrusa źdźbeł: zielone i długie zapowiadało dobry rok."
},
{
"pytanie": "Dla kogo tradycyjnie zostawia się wolne nakrycie przy wigilijnym stole?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Dla księdza, który przyjdzie po kolędzie",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Dla najmłodszego członka rodziny, który usiądzie po pasterce",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Dla Świętego Mikołaja",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Dla niespodziewanego gościa, a także na pamiątkę zmarłych bliskich",
"punkty": 1
}
],
"wyjasnienie": "Wolne miejsce czeka na zbłąkanego wędrowca albo kogoś samotnego, kto zapuka do drzwi. Dla wielu rodzin jest też znakiem pamięci o tych, których już nie ma."
},
{
"pytanie": "Skąd wzięła się nazwa pasterki?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Od pasterzy, którzy pierwsi przyszli do żłóbka",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Od pastorałki śpiewanej na zakończenie mszy",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Od księdza, którego nazywano pasterzem parafii",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Od pasterskich świec, z którymi szło się do kościoła",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Według Ewangelii to pasterze czuwający nocą nad stadem pierwsi usłyszeli o narodzinach Jezusa. Pasterka odprawiana o północy przypomina tamtą noc."
},
{
"pytanie": "Kto przynosi prezenty dzieciom w Wielkopolsce?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Dzieciątko",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Aniołek",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Gwiazdor",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Dziadek Mróz",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "W Wielkopolsce, na Kujawach i Pomorzu prezenty przynosi Gwiazdor, a na Śląsku Dzieciątko. W wielu domach ich rolę przejął już Mikołaj."
},
{
"pytanie": "Czym była podłaźniczka, którą przed epoką choinek wieszano w wiejskich chatach?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Wiankiem z suszonych ziół nad drzwiami",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Wierzchołkiem jodły albo świerku zawieszonym u sufitu",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Słomianą lalką stawianą w kącie izby",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Gwiazdą z papieru przyczepioną do okna",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Podłaźniczkę wieszano czubkiem w dół nad stołem i ozdabiano jabłkami, orzechami i ozdobami ze słomy i opłatka. Miała zapewnić domowi zdrowie i dostatek."
},
{
"pytanie": "Kiedy choinka zaczęła się upowszechniać w polskich domach?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "W średniowieczu, za pierwszych Piastów",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "W czasach Jagiellonów, z Litwy",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Dopiero po II wojnie światowej",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "W XIX wieku, za wzorem niemieckim",
"punkty": 1
}
],
"wyjasnienie": "Zwyczaj ubierania drzewka przyszedł do nas z krajów niemieckich. Najpierw pojawił się w domach mieszczańskich w miastach, a na wieś dotarł później, często dopiero w XX wieku."
},
{
"pytanie": "Z czego przyrządza się kutię, wigilijną potrawę znaną ze wschodu Polski?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Z ziemniaków, kapusty i grzybów",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Z kaszy jaglanej i suszonych śliwek",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Z pszenicy, maku i miodu",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Z ryżu, rodzynek i cynamonu",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Gotowane ziarna pszenicy łączy się z mielonym makiem, miodem i bakaliami. Po wojnie przesiedleńcy z Kresów zabrali ją ze sobą, dlatego dziś stoi na wigilijnych stołach w wielu regionach."
},
{
"pytanie": "Kim jest turoń w grupie kolędników?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Przebranym zwierzęciem z rogami i kłapiącą paszczą",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Królem, który niesie złotą gwiazdę",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Pasterzem z fujarką",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Żołnierzem Heroda",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Turoń przypomina tura albo kozła, ma kosmatą skórę i ruchomą żuchwę. Psoci, straszy panny, a potem pada i ożywa, co miało zapowiadać urodzaj w nowym roku."
},
{
"pytanie": "Kto napisał słowa kolędy „Bóg się rodzi”?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Adam Mickiewicz",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Jan Kochanowski",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Ignacy Krasicki",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Franciszek Karpiński",
"punkty": 1
}
],
"wyjasnienie": "„Pieśń o Narodzeniu Pańskim”, znaną jako „Bóg się rodzi”, Franciszek Karpiński opublikował w 1792 roku. Śpiewa się ją na melodię poloneza."
},
{
"pytanie": "Która polska tradycja jako pierwsza trafiła na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO?",
"odpowiedzi": [
{
"tekst": "Śmigus-dyngus",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Szopkarstwo krakowskie",
"punkty": 1
},
{
"tekst": "Kolędowanie z gwiazdą",
"punkty": 0
},
{
"tekst": "Dzielenie się opłatkiem",
"punkty": 0
}
],
"wyjasnienie": "Krakowskie szopki wpisano na listę UNESCO w 2018 roku. Ich twórcy co roku w pierwszy czwartek grudnia przynoszą je na konkurs pod pomnikiem Adama Mickiewicza na Rynku Głównym."
}
],
"wyniki": [
{
"od": 0,
"do": 3,
"tytul": "Święta bardziej z serca niż z ksiąg",
"opis": "Boże Narodzenie przeżywasz po swojemu, bez wgłębiania się w historię zwyczajów. To nic złego, bo najważniejsze jest to, z kim siedzisz przy stole. Kilka ciekawostek z quizu przyda się przy wigilijnej rozmowie."
},
{
"od": 4,
"do": 7,
"tytul": "Strażniczka rodzinnej Wigilii",
"opis": "Znasz najważniejsze zwyczaje i wiesz, po co jest sianko i wolne nakrycie. Przy regionalnych tradycjach i dawnych słowach pojawiają się luki, ale tak ma większość z nas. Teraz możesz zabłysnąć przy opłatku."
},
{
"od": 8,
"do": 10,
"tytul": "Znawczyni świątecznych obyczajów",
"opis": "Wiesz nie tylko, co robimy w święta, ale też dlaczego. Kutia, turoń i podłaźniczka nie są ci obce. Brakuje tylko kilku szczegółów do kompletu."
},
{
"od": 11,
"do": 12,
"tytul": "Świąteczna etnografka",
"opis": "Tradycje Bożego Narodzenia znasz jak mało kto, od łacińskich słów po krakowskie szopki. Mogłabyś opowiadać o nich wnukom godzinami. Sprawdź się jeszcze w quizie o Wielkanocy."
}
],
"rozklad_szacunkowy": [
7,
38,
41,
14
]
}
