Jasełka od Greccio do szkolnej sceny: skąd nazwa, kto wymyślił żywą szopkę, jakie są postaci, jak napisać scenariusz i przygotować stroje do przedstawienia.
Pasterz w kocu w kratkę, anioł ze skrzydłami z tektury i Herod w koronie z papieru po czekoladzie – jasełka to przedstawienie, które pamięta się do dorosłości, niezależnie od tego, czy grało się w nich Maryję, czy trzecią owieczkę od lewej. Co roku odbywają się w przedszkolach, szkołach, parafiach i domach kultury, a ich historia sięga średniowiecza.
Skąd nazwa
Słowo „jasełka” pochodzi od staropolskiego „jasła”, czyli żłobu dla bydła. Jasełka to dosłownie „mały żłóbek”. Z czasem nazwa przeszła na całe przedstawienie o narodzeniu Jezusa, a nawet na przenośne szopki, z którymi chodzono po domach.
Greccio, 1223: pierwsza żywa szopka
Za twórcę zwyczaju uważa się świętego Franciszka z Asyżu. W Wigilię 1223 roku w Greccio, małej miejscowości w środkowych Włoszech, przygotował w grocie scenę narodzin Jezusa: żłób wyłożony sianem, a obok żywego wołu i osła. Mieszkańcy przyszli z pochodniami, a w grocie odprawiono mszę. Franciszek chciał, żeby ludzie zobaczyli na własne oczy ubóstwo, w jakim narodził się Jezus. Franciszkanie rozpowszechnili zwyczaj budowania szopek w całej Europie, także w Polsce.
Od kościoła do szkolnej sceny
W średniowieczu w kościołach odgrywano dramaty liturgiczne o narodzeniu Jezusa i pokłonie pasterzy oraz mędrców. Z czasem przedstawienia stały się barwniejsze i zaczęły się w nich pojawiać sceny komiczne i postaci z życia codziennego. Gdy zrobiło się w nich zbyt wesoło, wyprowadzono je z kościołów. Przejęli je kolędnicy, wędrowni lalkarze z szopkami oraz szkoły, zwłaszcza zakonne. Z tej tradycji wyrosły szopka krakowska i kolędnicze Herody, o których piszemy w tekście kolędowanie i kolędnicy.
W XX wieku jasełka trafiły na stałe do szkół i przedszkoli. Na początku XX wieku powstały też jasełka literackie, pisane przez poetów i dramaturgów, na przykład „Betlejem polskie” Lucjana Rydla z 1904 roku.
Postaci w jasełkach
| Postać | Co robi na scenie | Pomysł na strój |
|---|---|---|
| Maryja | czuwa przy Dzieciątku | niebieska chusta, długa jasna suknia |
| Józef | szuka noclegu, opiekuje się rodziną | brązowa narzuta, laska, sznur w pasie |
| anioł | zwiastuje pasterzom dobrą nowinę | biała koszula, skrzydła z tektury lub tiulu, aureola z drucika |
| pasterze | przychodzą pierwsi z darami | kamizelka z kożuszkiem, kij, czapka |
| Trzej Królowie | przynoszą złoto, kadzidło i mirrę | peleryny z zasłon, korony z kartonu, szkatułki |
| Herod | boi się nowego króla | czerwony płaszcz, korona, berło |
| gwiazda | prowadzi królów | żółta tunika, gwiazda na opasce |
| zwierzęta | wół, osioł, owieczki | opaski z uszami, futrzane kamizelki |
Jak przygotować jasełka krok po kroku
- Scenariusz – krótki, 10–20 minut. Dla przedszkolaków wystarczy kilka zdań narracji i kolędy między scenami.
- Obsada – dobierz role do charakteru dzieci. Nieśmiałe dziecko świetnie sprawdzi się jako gwiazda albo owieczka, a gaduła – jako narrator czy Herod.
- Kolędy – trzy, cztery znane utwory, w tym jedna z ruchem, na przykład kołysanka przy żłóbku. Ich historię znajdziesz w tekście historia polskich kolęd.
- Scenografia – tekturowa stajenka, gwiazda na kiju, siano w skrzynce i lalka zawinięta w biały kocyk.
- Próby – krótkie, najwyżej 20 minut, z nagrodą za cierpliwość.
- Na scenie – niech dorosła osoba siedzi z przodu i dyskretnie podpowiada. Pomyłki dzieci to najzabawniejsza część przedstawienia.
Jasełka w domu
Nie trzeba czekać na przedstawienie w przedszkolu. W drugi dzień świąt rodzeństwo i kuzyni mogą zagrać jasełka dla dziadków: jako scenografia wystarczą krzesła przykryte kocem, a stroje znajdą się w szafie. Figurki do wycięcia i pokolorowania znajdziesz w kolorowankach na Boże Narodzenie.
Jasełka to dla dzieci często pierwsza scena w życiu. Nawet jeśli pastuszek zapomni tekstu, a anioł zgubi skrzydło, widownia zawsze bije brawo najgłośniej, jak potrafi.
